Του Γιώργου Μακαρατζή
Η πρόσφατη ταινία του Γιάννη Σμαραγδή Καποδίστριας αποτελεί ένα βιογραφικό φιλμ που αναπλάθει τη ζωή και το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου Κυβερνήτη της σύγχρονης Ελλάδας. Η αφήγηση παρακολουθεί την πορεία του από καταξιωμένο διπλωμάτη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας σε ηγετική φυσιογνωμία της Ελληνικής Επανάστασης και σε κεντρικό μοχλό της προσπάθειας συγκρότησης ενός λειτουργικού, σταθερού και ευρωπαϊκού ελληνικού κράτους.
Ο Καποδίστριας με ευρωπαϊκή παιδεία, υψηλό κύρος και βαθιά γνώση της διεθνούς διπλωματίας, επιδίωξε να θεμελιώσει ένα συγκροτημένο κράτος, οργανώνοντας τη δημόσια διοίκηση, την παιδεία και τους θεσμούς. Η δράση του αναμετρήθηκε με ισχυρά συμφέροντα, τοπικές εξουσίες και διεθνείς πιέσεις, ενώ η πολιτική του πορεία σημαδεύτηκε από έντονες αντιπαραθέσεις• ένα κλίμα που κορυφώθηκε με τη δολοφονία του στην Αίγινα το 1831.
Παρά τις επιφυλάξεις των κριτικών η ταινία κατέγραψε εξαιρετικά υψηλή προσέλευση, με sold out προβολές και σημαντικά εισπρακτικά αποτελέσματα. Η εμπορική της επιτυχία δείχνει ότι το κοινό ανταποκρίθηκε συναισθηματικά στην αναδρομή σε μία κρίσιμη ιστορική περίοδο. Η προβολή μιας εμβληματικής μορφής όπως ο Καποδίστριας λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στο συλλογικό παρελθόν και στο παρόν, καλλιεργώντας ένα αίσθημα ιστορικής συνέχειας, υπερηφάνειας και ηθικής αναγνώρισης.
Ωστόσο, η πρόσληψη του έργου από την κριτική κοινότητα υπήρξε πιο επιφυλακτική. Πολλοί επισημαίνουν ότι η προσέγγιση του Σμαραγδή έχει έντονα «αγιογραφικά» χαρακτηριστικά, με εμφανή τάση εξιδανίκευσης του Καποδίστρια. Η κινηματογράφηση, ο τρόπος που φωτίζονται οι πράξεις του και η συνολική αφήγηση τείνουν να τον παρουσιάζουν ως σχεδόν άμεμπτο ηθικό πρότυπο, αποφεύγοντας τη σύνθετη και συχνά αντιφατική πολιτική πραγματικότητα της εποχής. Η επιλογή αυτή ενισχύεται από την πατριωτική και θρησκευτική χροιά της ταινίας, η οποία προτάσσει τη συμβολική διάσταση του προσώπου έναντι μιας ισορροπημένης ιστορικής αποτίμησης.
Ενδεικτικά, η ταινία υποβαθμίζει τις εσωτερικές συγκρούσεις που σημάδεψαν την Ελλάδα μετά την Επανάσταση: την αντιπαράθεση κυβερνητικών και αντικυβερνητικών δυνάμεων, τον ρόλο των «ξενικών κομμάτων», τις πιέσεις τοπικών ισχυρών συμφερόντων, καθώς και τη δύσκολη σχέση του Καποδίστρια με σημαντικά κοινωνικά και οικονομικά στρώματα. Η αποσιώπηση αυτών των πλευρών δεν είναι τυχαία, αλλά συνιστά μια συνειδητή ιδεολογική και αισθητική επιλογή. Ο Σμαραγδής δεν επιδιώκει να παρουσιάσει ένα σύνθετο ιστορικό πορτρέτο, αλλά να αναδείξει έναν εθνικό μύθο, μια μορφή ηθικής και πατριωτικής ανόρθωσης σε μια εποχή γενικευμένης κρίσης.
Η «αγιοποίηση» του Καποδίστρια, αν και καλλιτεχνικά αναμενόμενη στο ύφος του σκηνοθέτη, εγείρει ερωτήματα για το πώς ο σύγχρονος κινηματογράφος διαχειρίζεται την ιστορική μνήμη και πώς αναπαράγει ή μετασχηματίζει εθνικές αφηγήσεις. Η εξιδανίκευση μπορεί να λειτουργήσει συγκινησιακά, αλλά τείνει να απομακρύνει τον θεατή από την πολυπλοκότητα των ιστορικών γεγονότων και τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στα πρόσωπα και τις συνθήκες της εποχής τους.
Τελικά, η επιτυχία της ταινίας Καποδίστριας οφείλεται στο ότι κατάφερε να συνδυάσει το εθνικό αφήγημα με μια αισθητική ηρωικής ανάτασης. Αν και δεν προσφέρει μια ιστορικά πολυεπίπεδη προσέγγιση, για πολλούς θεατές αποτελεί μια εμπειρία με ισχυρό συναισθηματικό φορτίο και μια ευκαιρία επανασύνδεσης με την ιστορική ταυτότητα της χώρας. Σε κάθε περίπτωση, η πρόσληψή της δείχνει ότι η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να αναζητά μορφές και αφηγήσεις που προσφέρουν νόημα, σταθερά σημεία αναφοράς και πρότυπα ηθικής ηγεσίας.
