Της Ολυμπίας Αποστόλου*
Τις τελευταίες εβδομάδες του Ά Παγκοσμίου Πολέμου, ένας Γερμανός στρατηγός έστειλε ένα τηλεγράφημα στους Αυστριακούς συμμάχους του, συνοψίζοντας τα δεδομένα: «Η κατάσταση εδώ είναι σοβαρή, αλλά όχι καταστροφική». Η απάντηση των Αυστριακών ήταν: «Εδώ η κατάσταση είναι καταστροφική, αλλά όχι σοβαρή».
Με το παραπάνω ανέκδοτο θέλησε να περιγράψει ο πολιτικός επιστήμονας Ιβάν Κράστεφ τη διαφορετική ανάγνωση των προθέσεων της Ρωσίας από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι μεν Ηνωμένες Πολιτείες προειδοποιούσαν ότι επίκειται εισβολή, η δε Ευρωπαϊκή Ένωση πίστευε ότι η Ρωσία προκαλεί μια κλιμάκωση για να κερδίσει οφέλη, αλλά δεν πρόκειται να φτάσει στον πόλεμο.
Ο λόγος που η Ε.Ε. έκανε τόσο λάθος εκτίμηση είναι η αδυναμία της να αναλύσει τα δεδομένα στρατηγικά. Η Ε.Ε. είναι από τη φύση της ένας υπερεθνικός οργανισμός που βασίζεται στην οικονομική συνεργασία ως βάση για την επίτευξη μακροχρόνιας ειρήνης και ευημερίας. Οι λαοί της Ευρώπης αποφάσισαν να αφήσουν πίσω το ζοφερό κόσμο του «ρεαλισμού», του άναρχου διεθνούς συστήματος, του μόνιμου ανταγωνισμού ισχύος. Πράγματι, αυτός ο στόχος επιτεύχθηκε στο εσωτερικό της Ένωσης. Για να συνεχίσουμε όμως να απολαμβάνουμε ασφάλεια, θα πρέπει να βρούμε και να εφαρμόσουμε τους τρόπους που θα δώσουν στην Ε.Ε. υπόσταση στο διεθνές σύστημα.
Από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και έπειτα, κυριάρχησε στο δυτικό κόσμο η πεποίθηση ότι σε έναν υπερσυνδεδεμένο κόσμο αλληλεξάρτησης η πρόοδος θα είναι γραμμική και αμετάκλητη. Όταν οι εφοδιαστικές αλυσίδες εκτείνονται μεταξύ ηπείρων, όταν η τηλεόραση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φέρνουν δίπλα μας ότι καλό και κακό συμβαίνει σε οποιαδήποτε γωνιά του πλανήτη, όταν οι τεχνολογικές εφευρέσεις πολλαπλασιάζουν τις δυνατότητές μας συνεχώς, τότε θα οδηγηθούμε εκ των πραγμάτων στη διάδοση της δημοκρατίας, το θρίαμβο των ανθρώπινων δικαιωμάτων, τη διάχυση της ευημερίας. Πως είναι δυνατόν να γίνει πόλεμος ανάμεσα σε δύο κράτη με στενές εμπορικές και οικονομικές σχέσεις; Πως είναι δυνατόν οι γυναίκες του αραβικού κόσμου να μην εξεγερθούν όταν στο κινητό τους μπορούν να δουν πως ζουν οι γυναίκες στην Ευρώπη; Πως είναι δυνατόν οι λαοί να ανέχονται δικτάτορες όταν γίνονται καθημερινά μάρτυρες διαδηλώσεων και εκλογών σε άλλες χώρες;
Αποδεικνύεται πλέον ότι αυτή η πεποίθηση είχε όρια. Η αραβική άνοιξη δεν οδήγησε σε δημοκρατίες στον αραβικό κόσμο, αλλά σε αλλαγή καθεστώτων και τον φρικτό πόλεμο της Συρίας. Το καθεστώς Ερντογάν βυθίζει την Τουρκία σε μια μόνιμη οικονομική και πολιτική κρίση όπου τα δικαιώματα και η ελευθερία της έκφρασης δεν έχουν πλέον καμία θέση. Οι Ταλιμπάν επικράτησαν στο Αφγανιστάν. Ενώ ο Σι Τζινπίνγκ διέκοψε τον όποιο εκδημοκρατισμό της Κίνας, επιβάλλοντας ακόμα σκληρότερη λογοκρισία και έλεγχο.
Ο Πούτιν, με μια σειρά επιχειρημάτων που φαίνονται βγαλμένα από θεωρίες γεωστρατηγικής των περασμένων αιώνων, προσπαθεί να μας γυρίσει πίσω. Πίσω στον κόσμο όπου οι φεουδάρχες επένδυαν μόνο στο στρατό και αδιαφορούσαν για την ευημερία του λαού. Στον κόσμο που τα αγαθά ήταν προορισμένα να τα απολαμβάνουν μόνο οι λίγοι φίλοι του ηγεμόνα και οι υπόλοιποι έπρεπε να προσκυνούν απλά και μόνο για να μείνουν ζωντανοί. Στον κόσμο όπου οι ισχυροί ασκούν πολιτικές «επιθετικού ρεαλισμού» επιβάλλοντας και επεκτείνοντας σφαίρες επιρροής, αρπάζοντας πρώτες ύλες, χαράσσοντας σύνορα με βάση τα συμφέροντά τους.
Σημαίνει αυτό ότι οι αξίες της προόδου και του ανθρωπισμού, της ειρήνης και της ευημερίας, των δικαιωμάτων και της δικαιοσύνης ηττήθηκαν; Σημαίνει οτι πρέπει να αποδεχτούμε την επιστροφή σε ένα κόσμο όπου η μοίρα των κρατών θα καθορίζεται από τη γεωγραφική τους θέση και όχι από τις επιλογές των λαών τους;
Σε καμία περίπτωση. Οι δημοκρατικές αξίες πρέπει να παραμείνουν αδιαπραγμάτευτες. Οι ισχυροί άντρες που κυβερνάνε με πυγμή χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις συνέπειες των πράξεών τους στους λαούς δε μπορούν να μας ασκούν καμία γοητεία. Πρέπει όμως να είμαστε προετοιμασμένοι να τους αντιμετωπίσουμε.
Στον νέο, υπερσυνδεδεμένο αλλά και άναρχο κόσμο, η γεωπολιτική ισχύς δε θα εξαρτάται από την οικονομική δύναμη κάθε κράτους, αλλά από την πίεση που κάθε κοινωνία θα μπορεί να αντέξει. Από την ανθεκτικότητα των ανθρώπινων δικτύων, των εφοδιαστικών αλυσίδων, των δικτύων της ενέργειας.
Τα πρώτα δείγματα από τις αντιδράσεις των λαών της Ευρώπης είναι ενθαρρυντικά. Οι αντιδράσεις των πολιτών στη ρωσική επιθετικότητα ωθούν τις αρχικά διστακτικές κυβερνήσεις να υιοθετήσουν πιο σκληρή γλώσσα, να λάβουν πιο σκληρά μέτρα, να προετοιμαστούν για περισσότερα ενδεχόμενα.
Το δικαίωμά μας να αποφασίζουμε ανεξάρτητα από τις απειλές των νταήδων δεν είναι δεδομένο. Πρέπει να προετοιμαστούμε, να ενισχύσουμε τη θέση μας και να είμαστε αποφασισμένοι για να μπορούμε να το ασκήσουμε.
*Πτυχιούχος Τμήματος Διεθνών
Ευρωπαϊκών
Σχέσεων Πα.Μακ.
