Του ιερέως
Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
Ως λογικό και ελεύθερο ον ο άνθρωπος, φίλοι αναγνώστες, έχει την ικανότητα να κρίνει και να αξιολογεί ηθικά τις πράξεις του. Το θέμα μας έχει διαχρονική σημασία, αλλά είναι εξόχως επίκαιρο λόγω της υλιστικής χρησιμοθηρίας και της καταναλωτικής μανίας, που χαρακτηρίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Επιχειρούμε μια επιγραμματική αναφορά σ’ αυτό.
Κάθε σκέψη, επιθυμία, σχέση και πράξη του ανθρώπου βρίσκεται κάτω από τον κριτικό έλεγχο και την ηθική αξιολόγησή του. Αυτή η θέση αιτιολογείται ικανοποιητικά από την πρώτη, την εισαγωγική μα πρόταση, ότι δηλαδή ο άνθρωπος, είναι λογικό και ελεύθερο ον.
Τα ιδιαίτερα αυτά προνόμια-χαρίσματα δικαιολογούν τα πρωτεία που κατέχει στην πυραμίδα της δημιουργίας. Ποια είναι, λοιπόν, τα κριτήρια της ηθικής αξιολόγησης των πράξεών μας;
Το πρώτο είναι η συνείδηση, η οποία από ψυχολογική άποψη σημαίνει την ικανότητα του ανθρώπου να γνωρίζει ότι υπάρχει στο πλαίσιο του φυσικού κόσμου και της κοινωνίας.
Στο δεύτερο επίπεδο βρίσκεται η ηθική συνείδηση, η οποία νοείται ως ενδιάθετη ικανότητα του ανθρώπου να διακρίνει το καλό από το κακό και να αξιολογεί τις προθέσεις και τις πράξεις του. Είναι ευνόητο ότι για την ενεργοποίηση αυτής της μοναδικής ικανότητάς του απαιτείται η αξιοποίηση της λογικής. Σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, η ηθική συνείδηση, είναι έμφυτη στον άνθρωπο (Ρωμ. 2. 14-15) και επομένως καθολική. Λειτουργεί δε προτρεπτικά ή αποτρεπτικά πριν από κάθε πράξη μας και επιδοκιμαστικά ή αποδοκιμαστικά μετά την εκτέλεσή της (γαλήνη ή τύψεις συνειδήσεως). Ο χριστιανός ποτέ δε λησμονεί, αλλά πάντοτε επιζητεί και επιδιώκει την καθαρότητά της μέσα στο πλαίσιο της γνήσιας θρησκευτικής ζωής: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί ο Θεός» (ψ. 50, 20). Κι αυτό γιατί έχει πάντοτε υπόψη του τον λόγο του Χριστού «μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον Θεόν όψονται» (Ματθ. 5, 8).
Το δεύτερο κριτήριο είναι το αυτεξούσιο, η ελευθερία, η οποία, κατά τη χριστιανική διδασκαλία, είναι ουσιαστικό στοιχείο της ανθρώπινης προσωπικότητας. Ως βασική προϋπόθεση της ηθικής αξιολόγησης των πράξεών μας, η ελευθερία νοείται ως αυετξούσια δυνατότητα επιλογής. Αυτό σημαίνει ότι η απόφαση για την εκτέλεση ή μη μιας πράξεως είναι «προσωπική μας υπόθεση», επομένως και η ευθύνη μας αντίστοιχη! Στην ελευθερία μας απευθύνεται και η πρόσκληση του Χριστού: «…όστις θέλει οπίσω μου ακολουθείν…» (Μάρκ. 8, 34).
Το τρίτο κριτήριο είναι τα κίνητρα, τα οποία νοούνται ως οι δυνάμεις εκείνες που μας ωθούν σε κάποια δραστηριότητα. Είναι προφανές ότι τα κίνητρα σχετίζονται άμεσα με την προαίρεση ως ενδιάθετη πρόθεση, αλλά και με τη σκοπιμότητα των πράξεών μας. Το ιδιαίτερο κίνητρο – επομένως και κριτήριο – της ηθικής αξίας μιας πράξης, σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, φίλοι αναγνώστες, είναι η αγάπη, όπως την βίωσε και εδίδαξε ο Χριστός και την ύμνησε, ο Πρώτος μετά τον Ένα, Απόστολος Παύλος (Α΄ Κορ. κεφ. 13).
