1847: Ο Ημαθιώτης υπασπιστής του βασιλιά και η Ελληνο-Οθωμανική διπλωματική κρίση

Του Χρήστου Μπλατσιώτη

Πριν από 176 χρόνια τέτοια εποχή, μεταξύ Ιανουάριου και Φεβρουάριου του 1847, εξελίχθηκε μεταξύ του τότε Βασιλείου της Ελλάδας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μια ιδιαίτερα έντονη διπλωματική εμπλοκή. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Μουσουρικά» μια σειρά γεγονότων που ονομάστηκαν έτσι από το όνομα ενός εκ των πρωταγωνιστών τους, τον Κωνσταντίνο Μουσούρο, έναν ελληνικής καταγωγής διπλωμάτη (Φαναριώτη) ο οποίος ήταν ο πρώτος πρέσβης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Όμως εξίσου πρωταγωνιστής στα ίδια γεγονότα ήταν και ο Τσάμης Καρατάσος, ο Ημαθιώτης οπλαρχηγός που τότε υπηρετούσε ως υπασπιστής του βασιλιά Όθωνα και παράλληλα ήταν στενός συνεργάτης του πρωθυπουργού Ιωάννη Κωλέττη. Όλα μάλιστα ξεκίνησαν από τον Καρατάσο, ενδεχομένως και εν γνώσει του, όπως θα δούμε παρακάτω…
Γεννημένος το 1798 στο παλιό Διαχαλεύρι του Στενήμαχου Νάουσας, ο Δημήτρης (Τσάμης) Καρατάσος ήταν γιός του Αναστάση Καρατάσου, πρωτοκαπετάνιου της επανάστασης του ΄21 στην περιοχή της Βέροιας. Πολέμησε στο πλευρό του πατέρα του, στην ξεσηκωμό της Νάουσας, όπου είχε μετακομίσει η οικογένειά του και μετά το Ολοκαύτωμα της πόλης, μετακινήθηκε στη Ρούμελη (Στερεά Ελλάδα) όπου συνέχισε τον αγώνα ενάντια στην Οθωμανική κατοχή.
Με την ίδρυση του ελληνικού κράτους και τη σύσταση της πρώτης στρατιωτικής δομής του, ο Τσάμης (υποκοριστικό του Δημήτρης) προήχθη στο βαθμό του συνταγματάρχη και αμέσως μετά την επίσημη ανάληψη των βασιλικών καθηκόντων του Όθωνα, διορίστηκε υπασπιστής του. Διακαής πόθος του Ημαθιώτη οπλαρχηγού ήταν η απελευθέρωση των υπόδουλων ελληνικών εδαφών από την οθωμανική εξουσία και για τον λόγο αυτό συμμετείχε σε εμπιστευτικές αποστολές οργάνωσης επαναστατικών κινημάτων. Σε μια τέτοια αποστολή, το 1825, για την ανασύνταξη των επαναστατών της Θεσσαλίας που είχαν διαφύγει στην Εύβοια και στις Σποράδες, γνωρίστηκε καλύτερα με τον Ιωάννη Κωλέττη. Η γνωριμία τους φαίνεται να εξελίχθηκε ακόμη περισσότερο όταν ο Κωλέττης έγινε ο πρώτος κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός της χώρας, με κυβέρνηση που προέκυψε το 1845 από τον συνασπισμό του Γαλλικού και του Ρωσικού κόμματος.
ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Δύο χρόνια μετά, το 1847, ο Ημαθιώτης υπασπιστής του Έλληνα βασιλιά και ο βλάχικης καταγωγής πρωθυπουργός της χώρας (γεννημένος στο Συρράκο Ιωαννίνων), σε συνδυασμό με τη στάση του τότε Οθωμανού πρέσβη στην Αθήνα, έμελλε να γίνουν πρωταγωνιστές σε μια υπόθεση που προκάλεσε την ακραία διπλωματική σύγκρουση του Βασιλείου της Ελλάδας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία και έμεινε χαρακτηριστική για την ωμότητα της παρέμβασης των ξένων δυνάμεων σε μια εσωτερική υπόθεση των δύο κρατών.
Ήδη από το 1834, η πρωτεύουσα της Ελλάδος είχε μεταφερθεί από το Ναύπλιο στην Αθήνα όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε πρεσβεία με επικεφαλής πρέσβη τον Κωνσταντίνο Μουσούρο (όπως προαναφέρθηκε) ο οποίος διακρίνονταν για τη σθεναρή υπεράσπιση των συμφερόντων της Αυτοκρατορίας και αν μη τι άλλο τιμούσε στο έπακρο τα καθήκοντα που του είχαν ανατεθεί από την Υψηλή Πύλη.
Όλα ξεκίνησαν όταν στις 25 Ιανουαρίου 1847, ο Τσάμης Καρατάσος επισκέφθηκε την πρεσβεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Αθήνα, ζητώντας θεώρηση του διαβατηρίου του, προκειμένου να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη. Ισχυρίστηκε πως έπρεπε να ταξιδέψει για «έκτακτους οικογενειακούς λόγους» όμως υπάρχει και η άποψη ότι το «ξαφνικό» ταξίδι μάλλον αφορούσεεμπιστευτική αποστολή που του είχε αναθέσει ο πρωθυπουργός Κωλέττης.
Το αίτημα του Καρατάσου απορρίφθηκε αμέσως. Ο διευθυντής της Οθωμανικής πρεσβείας στην Αθήνα, ο Γεώργιος Κονεμένος Μπέης, επίσης ελληνικής καταγωγής διπλωμάτης του Οθωμανικού υπουργείου Εξωτερικών, ενημέρωσε τον Τσάμη Καρατάσο ότι περιλαμβάνονταν σε λίστα ανεπιθύμητων προσώπων (persona non grata) λόγω της δράσης του για υποκίνηση επαναστάσεων στα εδάφη της Αυτοκρατορίας. Όμως του συνέστησε «υπομονή» λέγοντας ότι μπορούσε να βρεθεί μια διπλωματική λύση επειδή κατείχε την ιδιότητα του υπασπιστή του βασιλιά της Ελλάδος. Ο Καρατάσος αποχώρησε από την πρεσβεία αναμένοντας τις εξελίξεις και την ίδια στιγμή, ο πρέσβης Κωνσταντίνος Μουσούρος ζήτησε άμεσα συνάντηση με τον πρωθυπουργό Ιωάννη Κωλέττη προκειμένου να τον ενημερώσει, αντιλαμβανόμενος ότι η υπόθεση μπορούσε να λάβει απρόβλεπτες διαστάσεις.
ΟΙ «ΚΟΥΜΠΑΡΙΕΣ» ΕΙΧΑΝ ΠΡΩΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ
Το παραλειπόμενο της ιστορίας αναφέρει ότι η συνάντηση των δύο ανδρών δεν έγινε ποτέ διότι ο Κωλέττης επικαλούνταν συνεχώς έλλειψη χρόνου καθώς ήταν απασχολημένος ως κουμπάρος σε δύο διαφορετικές εκδηλώσεις πολιτικών φίλων του, σε ένα γάμο και σε μία βάπτιση. Φυσιολογική «προτεραιότητα» της πλειοψηφίας των πολιτικών εκείνης της εποχής καθώς οι «κουμπαριές» αποτελούσαν θεμέλιο λίθο για πολιτική σταδιοδρομία, οι πολιτικοί αφιέρωναν πολύ χρόνο σε τέτοιες κοινωνικότητες και ειδικά για τον Κωλέττη λέγεται ότι το είχε εξελίξει σε «επιστήμη».
Είναι όμως γνωστό ότι έστω και αργά την ίδια ημέρα του περιστατικού με τον Καρατάσο, επικοινώνησε με τον Έλληνα πρωθυπουργό ο Κονεμένος Μπέης και τον ενημέρωσε σχετικά (κάτι που ο Κωλέττης επέμενε να αρνείται…).
Δυο ημέρες αργότερα, στις 27 Ιανουαρίου 1847, ήταν προγραμματισμένη στα Ανάκτορα η δεξίωση του βασιλιά της Ελλάδος προς τιμή του διπλωματικού σώματος. Στο προηγούμενο διάστημα τόσο ο Όθωνας όσο και ο Κωλέττης (που στο μεταξύ είχαν ενημερωθεί για το περιστατικό από την πλευρά του Καρατάσου) περίμεναν να έχουν μια επίσημη ενημέρωση από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο Μουσούρο. Κάτι που δεν έγινε αφού ο Μουσούρος θεωρούσε ότι οι εξηγήσεις είχαν δοθεί επαρκώς προς τον Κωλέττη από τον διευθυντή της πρεσβείας του.
Έτσι, την ημέρα της δεξίωσης κατά την είσοδο του βασιλιά στην αίθουσα, ο Όθωνας παρέκκλινε προς την πλευρά του πρέσβη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και δίχως να τον χαιρετήσει του απευθύνθηκε έντονα λέγοντας στα γαλλικά: «Ήλπιζα κύριε ότι ο βασιλιάς της Ελλάδας άξιζε περισσότερο σεβασμό απ’ όσο δείξατε». Κι αμέσως του γύρισε την πλάτη και προχώρησε για να κηρύξει την έναρξη της δεξίωσης.
Η ΩΜΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΒΡΕΤΑΝΟΥ ΠΡΕΣΒΗ
ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
Το περιστατικό έδωσε αμέσως μια εξαιρετική αφορμή «ωμής» παρέμβασης στον Βρετανό πρέσβη, σερ Έντμουντ Λάιονς, ο οποίος πλησίασε τον Μουσούρο κι αφού του εξέφρασε συμπαράσταση, τον συμβούλεψε να αποχωρήσει αμέσως όπως και έγινε. Ο Βρετανός διπλωμάτης είχε βρει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να προκαλέσει ένταση σε βάρος του Κωλέττη και δεν την άφησε να πάει χαμένη.
Την επομένη της δεξίωσης, η υπόθεση του Καρατάσου και το περιστατικό μεταξύ του Όθωνα και του Μουσούρου, έγινε κύριο θέμα της επικαιρότητας και οι διπλωματικές αντιπροσωπείες στην Αθήνα άρχισαν να παίρνουν θέση υπέρ της μιας ή υπέρ της άλλης πλευράς. Οι Γάλλοι και Γερμανοί διπλωμάτες που στήριζαν τον βασιλιά και τον πρωθυπουργό της Ελλάδας κατέκριναν τον Μουσούρο, ενώ οι Βρετανοί και Ρώσοι οι επέρριπταν ευθύνες στον Κωλέττη με την αιτιολογία ότι είχε «παρασύρει» τον Όθωνα προς την πλευρά του. Ανάλογα μοιράστηκε και η κοινωνία όπου τότε κυριαρχούσαν, το Γαλλικό κόμμα με αρχηγό τον Ιωάννη Κωλέττη, το Αγγλικό κόμμα με αρχηγό τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και το Ρωσικό κόμμα με αρχηγό τον Ανδρέα Μεταξά (συγγενής του Ιωάννη Μεταξά). Την ίδια στάση είχαν και οι εφημερίδες της εποχής, με τις αντιπολιτευόμενες να είναι ιδιαίτερα επικριτικές για τον πρωθυπουργό.
Θέση για το περιστατικό πήρε και η επίσημη Οθωμανική Αυτοκρατορία μέσω «νότας» (διακοίνωσης) του υπουργείου Εξωτερικών, επέρριψε «πάσαν την ευθύνην» στον Έλληνα πρωθυπουργό και απαίτησε να ζητήσει συγνώμη από τον πρέσβη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διαφορετικά προειδοποιούσε για «οικονομικές επιπτώσεις» σε βάρος της Ελλάδας. Τίποτε δεν έγινε δεκτό από την ελληνική πλευρά και απαντήθηκε με τον ίδιο ύφος, επιρρίπτοντας όλη την ευθύνη στον πρέσβη Κωνσταντίνο Μουσούρο.
Κι εδώ έχει ενδιαφέρον η παραπολιτική πλευρά της ιστορίας που σημειώνει ότι η μεν αντίδραση των Οθωμανών υπαγορεύτηκε από την πλευρά της Βρετανίας η δε απάντηση της Ελλάδος υπαγορεύτηκε από την πλευρά της Γαλλίας με την καθοδήγηση του πρέσβη της χώρας στην Αθήνα, του πανούργου διπλωμάτη Θεοβάλδου Πισκατορί για τον οποίο λέγονταν πως ήταν ο ουσιαστικός κυβερνήτης της Ελλάδας εκείνη την εποχή. Λέγεται επίσης ότι ο Βρετανός πρέσβης στην Ελλάδα (ο Έντμουντ Λάιονς) επιχείρησε να επηρεάσει και τη στάση της Ελλάδας, επισημαίνοντας προς τον Έλληνα πρωθυπουργό τις «δυσμενέστατες συνέπειες» που θα είχε για την Ελλάδα ένας οικονομικός και ναυτικός αποκλεισμός από την πλευρά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όμως ο Κωλέττης του απάντησε: «Δεν μας πειράζει, οι ναύτες μας μπορούν να γίνουν πειρατές και οι τεχνίτες μας, ληστές».
ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 1847
ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΚΩΛΕΤΤΗ
Οι «μεγάλες» δυνάμεις είχαν βρει άλλη μια ευκαιρία για να εκδηλώσουν τον ανταγωνισμό τους στην Ανατολική Μεσόγειο, προσπαθώντας να ασκήσουν επιρροή στη μια ή στην άλλη πλευρά και η κατάσταση οδηγήθηκε σε αδιέξοδο όταν με εντολή του Μέγα Βεζίρη Μουσταφά Ρεσίτ Πασά, στις 3 Φεβρουαρίου 1847, η Οθωμανική Αυτοκρατορία ανακάλεσε από την Αθήνα τον πρέσβη Κωνσταντίνο Μουσούρο και λίγο μετά το ίδιο έκανε και η Ελλάδα ανακαλώντας από την Κωνσταντινούπολη τον Έλληνα πρέσβη Εμμανουήλ Αργυρόπουλο.
Στο μεταξύ ο Κωλέττης, διαβλέποντας ότι η μόνη πολιτική λύση για να επανακτήσει ένα ισχυρό προφίλ ήταν οι εκλογές, κατάφερε να προκηρυχθούν για τον Ιούνιο του 1847 και τις κέρδισε πανηγυρικά. Η ενδυνάμωση της πολιτικής εξουσίας του Ιωάννη Κωλέττη και η άποψη ότι έπρεπε να συνεχίσει το ίδιο σθεναρά και αδιάλλακτα προς την αντίπαλη πλευρά, μπορούσε να οδηγήσει σε νέα ένταση της διμερούς κρίσης όμως όλο το κλίμα άλλαξε όταν λίγο μετά, ο Έλληνα πρωθυπουργός απεβίωσε στα τέλη Αυγούστου του 1847 υποκύπτοντας σε ασθένεια που τον βασάνιζε και ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία ετοιμάζονταν να απαγορεύσει τον κατάπλου ελληνικών πλοίων στα λιμάνια της.
Αμέσως μετά τον θάνατο του Κωλέττη και την ανάληψη της εξουσίας από την κυβέρνηση του Κίτσου Τζαβέλα, «έτρεξε» μια πιεστική μεσολαβητική προσπάθεια του τσάρου Νικόλαου Α΄ που περιλάμβανε αποστολή «απολογητικών» επιστολών του Όθωνα και της ελληνικής κυβέρνησης προς κάθε «θιγόμενο» της Οθωμανικής πλευράς. Η Οθωμανική κυβέρνηση αποδέχθηκε την ελληνική απολογία και ο Κωνσταντίνος Μουσούρος επέστρεψε με λαμπρότητα στην Αθήνα, στις 8 Φεβρουαρίου 1848, αναλαμβάνοντας ξανά τα καθήκοντά του. Παράλληλα, η ελληνική πλευρά για να ικανοποιήσει και τα «θέλω» της Βρετανίας δέχθηκε να διορίσει στο κυβερνητικό σχήμα, 2-3 αγγλόφιλους υπουργούς, αλλάζοντας και τη μέχρι τότε σκληρή και αδιάλλακτα γαλλόφιλη πολιτική που ασκούσαν οι κυβερνήσεις του Κωλέττη.
Κι ενώ διαφαίνονταν ένα τέλος στην κρίση που είχε προκληθεί, η επιστροφή του Μουσούρου προκάλεσε ένα ακραία βίαιο περιστατικό. Ήταν η δολοφονική απόπειρα που εκδηλώθηκε εναντίον του όταν ένας Έλληνας υπάλληλος της Οθωμανικής πρεσβείας στην Αθήνα τον πυροβόλησε εν ψυχρώ. Ο Μουσούρος γλύτωσε με ένα σοβαρό τραύμα στο χέρι και ο δράστης ομολόγησε αργότερα ότι το έκανε επειδή δεν άντεχε να ακούει τον πρέσβη να μιλά άσχημα για τους Έλληνες.
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΡΑΤΑΣΟΥ
Ο Φαναριώτης διπλωμάτης λίγο μετά την επίθεση εναντίον του, μετατέθηκε στην πρεσβεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Βιέννη και μετά σε αντίστοιχο πόστο στο Λονδίνο. Χρόνια μετά, απεβίωσε στην Κωνσταντινούπολη (γενέτειρά του) στις 10 Φεβρουαρίου 1891 σε ηλικία 84 ετών. Η οριστική αναχώρησης του Κωνσταντίνου Μουσούρου από την Ελλάδα έδωσε τέλος σε όλη αυτή την ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ του Βασιλείου της Ελλάδας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έμεινε γνωστή ως «Μουσουρικά».
Ήταν μια υπόθεση για την οποία γράφτηκαν και ειπώθηκαν πολλά, με πιο χαρακτηριστικό το σχόλιο του γνωστού Αυστριακού διπλωμάτη και πολιτικού, του Κλέμενς φον Μέττερνιχ, ο οποίος έγραψε: «Η υπόθεση Μουσούρου ήταν ένα πολιτικό παίγνιο της Αγγλίας. Αυτουργός της υποθέσεως ήταν ο πρέσβης τους στην Αθήνα, σερ Λάιονς και εργολάβος του θεάματος ο υπουργός Εξωτερικών της χώρας, ο εντιμότατος Λόρδος Πάλμερσον».
Όσο για τον Ημαθιώτη πρωταγωνιστή της ιστορίας, τονΤσάμη Καρατάσο, μπορεί να μην πραγματοποιήθηκε ποτέ εκείνο το ταξίδι που σχεδίαζε για την Κωνσταντινούπολη, ο ίδιος όμως συνέχισε να ταξιδεύει σε περιοχές της υπόδουλης Ελλάδας, να οργανώνει κινήματα και να ενθαρρύνει επαναστάσεις με σκοπό την απελευθέρωσή τους από την Οθωμανική κυριαρχία. Πίστευε επίσης ότι μόνο μέσω μιας Ελληνοσερβικής συμφωνίας θα μπορούσε να επιταχύνει την αποχώρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τα Βαλκάνια. Για τον λόγο αυτό ταξίδεψε το 1861 στο Βελιγράδι προκειμένου να οριστικοποιήσει προς την κατεύθυνση αυτή, μια συμφωνία των δύο πλευρών. Ούτε αυτό έγινε διότι κατά την παραμονή στην πρωτεύουσα της Σερβίας πέθανε ξαφνικά, ίσως από παθολογικά αίτια ίσως και για αδιευκρίνιστους λόγους όπως πολλοί υποστηρίζουν.