Η μέθοδος αξιοποίησης των πηγών και των τρεχούμενων στις παρυφές του Βερμίου υδάτων από τους αρχαίους Βεροιείς μας είναι γνωστή από τη μελέτη του αρχαιολόγου κ. Αντώνη Πέτκου (1989) και από κάποιες ακόμη σωστικές* ανασκαφές.
[ * Σωστικές ονομάζονται οι έκτακτες ανασκαφές για τη διάσωση των αρχαιολογικών ευρημάτων που ανακαλύφθηκαν κατά τύχη σε χώρο εκσκαφής κάποιου άλλου έργου.]
Τα αναβλύζοντα νερά μιας πηγής συγκεντρώνονταν αρχικά σε λιθόχτιστη δεξαμενή πολλών συγκοινωνούντων διαμερισμάτων για τον καθαρισμό τους. Στη συνέχεια, με κανάλι κατασκευασμένο από λαξευμένες πέτρες πορόλιθου και επαλειμμένες με υλικά στεγανοποίησης, οδηγούνταν σε μεγάλης χωρητικότητας δεξαμενές στα όρια της πόλης. Εκεί συνδέονταν κυλινδρικοί κεραμικοί σωλήνες σχηματίζοντας αγωγούς, οι οποίοι ακολουθώντας υπόγεια το δίκτυο των δρόμων έκαναν τη διανομή, όπου υπήρχε ανάγκη ύδρευσης.
Αριστερά: υπολείμματα αρχαίας δεξαμενής κατασκευασμένης σε λαξευμένο βράχο και τμήμα ανοιχτού λίθινου αγωγού. Δεξιά: σχέδια από την εν λόγω μελέτη του κ. Αντώνη Πέτκου.
Μερική άποψη συγκροτήματος αρχαίων λουτρών στη Βέροια (απέναντι από τον Ι.Ν. Αγίων Αναργύρων) . Στο κέντρο, τμήμα αγωγού ύδρευσης από κεραμικούς σωλήνες.
Αρχαία δεξαμενή κοντά στον “Χώρο Τεχνών” (πιθανότατα μέρος του δικτύου υδροδότησης-αποχέτευσης της πόλης). Μελετήθηκε, αποτυπώθηκε και σκεπάστηκε για πάντα… (Αρχείο Τσόπελα Χρήστου)
Ένα δεύτερο δίκτυο αγωγών με πήλινους σωλήνες και πέτρινα κανάλια συγκέντρωνε τα νερά που περίσσευαν μαζί μ’ αυτά της βροχής. Διέτρεχε τα οικοδομικά τετράγωνα των κατοικιών ικανοποιώντας τις ανάγκες της οικιακής καθαριότητας και τα οδηγούσε εκτός των ανατολικών τειχών της πόλης (κυρίως) για το πότισμα των κοπαδιών ή την άρδευση των αγρών. Υπήρχαν αυστηρά καθορισμένοι κανόνες στη χρήση των υδάτων (ακόμη και των αποσυρόμενων), τους οποίους όφειλαν να ακολουθούν όλοι οι πολίτες. Είναι πολύ πιθανό, ακολουθώντας και σ’ αυτό το θέμα το παράδειγμα της Αθήνας, ο αγορανόμος της πόλης να ασκούσε και τον υγειονομικό έλεγχο όλου του δικτύου ύδρευσης-αποχέτευσης.
Η απουσία πηγαδιών ή οικιακών εγκαταστάσεων συλλογής κι αποθήκευσης των νερών της βροχής δείχνει ότι οι ανάγκες των νοικοκυριών για πόσιμο νερό καλύπτονταν από δημόσιες κρήνες. Κάποιες από αυτές (όπως ήδη αναφέραμε) ήταν συνδεδεμένες με το δημόσιο υδραγωγείο. Οι περισσότερες όμως θα πρέπει να τροφοδοτούνταν από τα πολυάριθμα αναβλύζοντα νερά πηγών μέσα στην πόλη*.
[* Μέχρι και τον 20ο αι., οι ανάγκες των κατοίκων της Βέροιας σε πόσιμο νερό καλύπτονταν από εντός της πόλης πηγές οι οποίες διοχετεύονταν σε δημόσιες βρύσες].
Ανασκαφή αρχαίου δρόμου με υπολείμματα υδραγωγού. Βέροια 1964 (Αρχείο Αντωνίας Μποζίνη) .
Επιγραφές της ρωμαϊκής περιόδου μας πληροφορούν επιπλέον ότι συνηθιζόταν να αναλαμβάνουν το υψηλό κόστος ανέγερσης και συντήρησης των έργων ύδρευσης-αποχέτευσης οι πιο εύποροι πολίτες, με την ευκαιρία ανάληψης κάποιου αξιώματος ή στη μνήμη αγαπημένων τους προσώπων που έφυγαν από τη ζωή. Αφήνουν επίσης να εννοηθεί ότι υπήρχε ακριβής κατάλογος δικαιούχων σε κάθε κρήνη, καθώς και ρύθμιση των δικαιωμάτων στη χρήση του νερού. Δηλαδή, αν και η πρόσβαση στο πόσιμο νερό ήταν δικαίωμα του κάθε πολίτη, οι προς κατανάλωση ποσότητες δεν ήταν ίδιες για όλους.
Η ευεργετική συμβολή του Τριπόταμου στις αγροτικές ασχολίες των κατοίκων (γεωργικές και κτηνοτροφικές), χωρίς αμφιβολία κι αμφισβήτηση, στάθηκε σημαντικός παράγοντας και στην οικονομική ανάπτυξη της Βέροιας.
Καθώς όμως δεν υπάρχουν αρκετά αρχαιολογικά ευρήματα σχετικά με τη μέθοδο αξιοποίησής του στις αγροτικές εργασίες, θα πρέπει να βασιστούμε σε γραπτές πληροφορίες ατόμων που επισκέφθηκαν την πόλη πολλά χρόνια αργότερα (περιηγητές). Ένας από αυτούς, ο Γάλλος Delacoulonche, είναι ο πρώτος κατ’ επάγγελμα αρχαιολόγος, που μελέτησε αρχαιότητες της Βέροιας το 1855. Επισκέφθηκε πολλά από τα μνημεία της, ναούς, τζαμιά, νεκροταφεία, κατοικίες και αντέγραψε πολλές αρχαίες επιγραφές.
Στις ταξιδιωτικές αφηγήσεις του φαίνεται εντυπωσιασμένος σε μεγάλο βαθμό από την αφθονία των υδάτων που την διέτρεχαν: «Όταν κάποιος πλησιάσει τον πύργο του ρολογιού, εντυπωσιάζεται από τα νερά που αναβλύζουν από όλες τις πλευρές, διαχωρίζονται, ξανασυναντιούνται στη μέση των κήπων, εξαφανίζονται ξαφνικά και κελαρύζουν αόρατα κάτω από τις συκιές και τις ροδιές, και στην συνέχεια, μερικά βήματα πιο μακριά, ξεχύνονται με θόρυβο από ένα άνοιγμα του τοίχου και πλημμυρίζουν το δρόμο από τον οποίο θα περάσετε…».
Ο ενθουσιασμός του αυτός τον παρακίνησε να επισκεφθεί τις κοντινές στην πόλη πλαγιές του Βερμίου όρους, όπου παρατήρησε και κατέγραψε:
«…Ανεβαίνοντας τους πρόποδες του Βερμίου, στην περιοχή των δύο ρεμάτων που υδροδοτούν την Βέροια ( …) το πολύ μισή ώρα από τον πύργο του ρολογιού, συναντάμε κατάλοιπα σημαντικών έργων. Κατ’ αρχήν, υπάρχουν πολλά αρχαία και πολύ βαθιά πηγάδια, που χρειάστηκε να λαξευτούν εξ ολοκλήρου στον βράχο. Κοντά στο δεύτερο, ακούμε να ρέουν τα νερά με θόρυβο στον πυθμένα και τα οποία αναβλύζουν από το έδαφος περίπου διακόσια βήματα πιο πέρα. Εντοπίζονται επιπλέον λείψανα υδραγωγών σε μια αρκετά μεγάλη έκταση. Αυτοί δεν προορίζονταν για να μεταφέρουν νερό στην πόλη, αλλά για να το παροχετεύσουν σε γειτονικές ιδιοκτησίες, την εποχή που όλα αυτά τα πλατώματα καλλιεργούνταν. Η απόδειξη είναι ότι ένας από αυτούς, έχοντας αρδεύσει μεγάλη έκταση, εκβάλλει τα νερά του στον χείμαρρο που κυλάει στα νότια της Βέροιας. Συμπερασματικά, ήταν μάλλον κανάλια άρδευσης παρά υδραγωγοί. Εκεί που συναντούσαν βράχο, αρκούνταν να τον λαξεύσουν. Όταν απουσίαζε, εξόρυσσαν από τον περίγυρο μεγάλους όγκους (έβγαζαν από το έδαφος μεγάλους βράχους πορόλιθου), τους οποίους λάξευαν με τον ίδιο τρόπο και τους τοποθετούσαν σε κονίαμα (υλικό στεγανοποίησης) ή σε τούβλα με τσιμέντο. Έχω μετρήσει τα κατάλοιπα τριών από αυτά τα κανάλια. Δεν παρουσιάζουν κάτι ιδιαίτερο, δείχνουν όμως την ευημερία της αρχαίας πόλης και τους πόρους που αντλούσε από την καλλιέργεια των εδαφών της. Ανικανοποίητοι από την πεδιάδα που τους ανήκε ένα σημαντικό τμήμα μέχρι τον Αλιάκμονα, οι κάτοικοι είχαν επίσης ορεινές ιδιοκτησίες και επωφελούνταν από τα άφθονα νερά των για να γονιμοποιήσουν τα κτήματά τους…»
Τα κείμενα του περιηγητή οδηγούν τον αναγνώστη στη σκέψη ότι οι αρχαίοι κάτοικοι της περιοχής είχαν κατασκευάσει κι ένα δεύτερο, εκτεταμένο δίκτυο καναλιών, το οποίο εξυπηρετούσε την άρδευση των καλλιεργήσιμων εδαφών τους, αξιοποιώντας τα πλούσια αποθέματα της περιοχής σε πορόλιθο Τραβερτίνη,.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια επιγραφή-διάταγμα του ρωμαίου ανθύπατου Λούκιου Μέμμιου Ρούφου που απευθύνεται στην πόλη της Βέροιας, χρονολογούμενη στο πρώτο μισό του 2ου αι. μ.Χ. Ο ανθύπατος, από τη Θεσσαλονίκη, κάνει παρατηρήσεις σε αυστηρό ύφος για τις τακτικές διακοπές λειτουργίας του “Γυμνασίου” της πόλης (Βέροιας) εξαιτίας της έλλειψης γυμνασιαρχών που θα αναλάμβαναν τα λειτουργικά έξοδά του. Στη συνέχεια κάνει λόγο για την κακή διαχείριση των εσόδων από την εκμετάλλευση “ὑδρομηχανῶν” (μηχανών που λειτουργούσαν με την ορμή του νερού), τα οποία θα μπορούσαν να διατεθούν για τον σκοπό αυτό. Μεταξύ πολλών άλλων ακόμη, η επιγραφή αποκαλύπτει ότι οι υδροκίνητες αυτές μηχανές ήταν κληροδότημα (παραχωρήθηκαν μετά τον θάνατο) ενός άγνωστου πλούσιου ευεργέτη προς την πόλη.
Είναι η πρώτη γραπτή πηγή που βεβαιώνει συστηματική ενεργειακή εκμετάλλευση της ορμής του Τριπόταμου από τους κατοίκους της Βέροιας. Οι ειδικοί επιστήμονες μελετητές της έχουν την άποψη ότι η πιθανότερη σημασία της λέξης “ὑδρομηχανή” είναι “υδροκίνητη μηχανή αλέσματος δημητριακών * ”.
[ * Η χρήση τέτοιας μηχανής στον ελλαδικό χώρο καταγράφεται για πρώτη φορά από τον γεωγράφο Στράβωνα με την ονομασία “υδραλέτης”. Χρησιμοποιούνταν στα Κάβειρα από τον βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη ΣΤ’ τον Ευπάτορα. Στο ανάκτορό του τον είδαν για πρώτη φορά το 65 π.Χ. οι ρωμαίοι κατακτητές.]
Από τις αρχές του 2ου αι. μ.Χ., αγαπητοί φίλοι, ο Τριπόταμος άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στην πορεία ανάπτυξης της Βέροιας, οδηγώντας την με τα ορμητικά νερά του στην πρώιμη βιομηχανική εποχή!
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ
Βαλαβανίδου Π. Αναστασία, Οι υδρόμυλοι της Μακεδονίας, Διδακτορική διατριβή, 2008
Brocas-Deflassieux L., Αρχαία Βέροια-Μελέτη τοπογραφίας, Βέροια 1999
Γουναροπούλου Λ., Χατζοπούλου Μ.Β., Επιγραφές Κάτω Μακεδονίας (μεταξύ του Βέρμιου όρους και του Αξιού ποταμού), Τεύχος Α’, Επιγραφές Βέροιας, Αθήνα 1998.
Delacoulonche Alfred. Memoire sur le berceau de la puissance macedonienne des bords de l’Haliakmon et ceux de l’Axius, Archives des Missions Scientifiques et Littιraires 8(1859) σ.67-288.
Νιγδελης Π., Σουρής Γ., Ανθύπατος λέγει: ένα διάταγμα των αυτοκρατορικών χρόνων για το γυμνάσιο της Βέροιας, 2005.
Πέτκος Α., Το δίκτυο υδρεύσεως της Βέροιας, ΑΑΑ ΧΧΙΙ, 1989
Βέρης (Τριπόταμος) γεννήτορας της Βέροιας (ΙΙ)
Μαρμάρινη επιγραφή που, μεταξύ άλλων, αναφέρει τους δικαιούχους μιας κρήνης και ρυθμίζει τη χρήση του νερού (Αρχαιολογικό Μουσείο Βέροιας, αριθ. ευρήματος Α 919, Πηγή: Brocas-Deflassieux L.,)
Μοντέλο αρχαιοελληνικού “υδραλέτη” από technewsingreek.blogspot.com
Αντιγραφή επιγραφής από τον Delacoulonche. Αναφέρει ότι η Αμμία Πειερίωνος και τα παιδιά της (οικογένεια μεγαλοκτηματιών της Βέροιας) κατασκεύασαν με δικά τους χρήματα ένα δημόσιο “υδραγώγιον” και ένα “εκτοχείον” στη μνήμη του αποθανόντος γιού της Κλαυδίου Αέροπου.
