Γράφει ο
Θωμάς Γαβριηλίδης
Ο ΑΝΔΡΙΑΝΤΑΣ ΤΗΣ
ΕΥΡΥΔΙΚΗΣ ΣΙΡΡΑ
Κάποιοι φίλοι αναγνώστες επικαλούμενοι το «Νέον Ορθογραφικόν Ερμηνευτικόν Λεξικόν» του Δημητρίου Β. Δημητράκου, στο οποίο αναγράφεται ότι «ανδριάς-άντος ο ΑΝ, ανδριάντας Δ, ομοίωμα ανδρός εκ σκληρής ύλης» με ρωτούν αν είναι σωστό να γίνεται λόγος για «ανδριάντα της Ευρυδίκης», δηλαδή για ανδριάντα μιας γυναίκας.
Επειδή η ερώτησή τους στηρίζεται σε ένα έγκυρο επίτομο λεξικό τους οφείλεται μια απάντηση.
-«Στο ίδιο μήκος κύματος», κινείται και το «Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης» του Ι. Σταματάκου, στο οποίο για τη λέξη που μας απασχολεί γράφεται ότι «ανδριάς-αντος (ανήρ) = ομοίωμα ανδρός, άγαλμα.
Σύμφωνα λοιπόν με τα δύο έγκυρα επίτιμα λεξικά που προαναφέρθηκαν η λέξη ανδριάς κυριολεκτείται μόνο όταν χρησιμοποιείται για να δηλώσει (ολόσωμα) γλυπτά ανδρών και αγάλματα.
Υπάρχει όμως και το πολύτομο (4 βασικοί τόμοι) των M. Liddell, R. Scott, Α. Κωνσταντινίδου που έχει τον τίτλο «Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης», στο οποίο για τη λέξη ανδριάς γράφονται τα εξής: «ανδριάς-άντος (ανήρ), ομοίωμα ανδρός, λέγεται ανδριάς και το άγαλμα και ο εκ χαλκού και ξύλου και χρυσίου και της άλλης ύλης, όση δύναται δέξασθαι και κατέχειν είδος… λέγεται μέντοι και επί των άλλων ζώων καταχρηστικώς ανδριάς…
Με άλλα λόγια στο λεξικό, που προαναφέρθηκε αναγράφεται ότι η λέξη ανδριάς κυριολεκτικά δηλώνει το ομοίωμα ανδρός αλλά και το άγαλμα, και καταχρηστικά τα ομοιώματα και των άλλων (εκτός του ανδρός) ζώων, επομένως και των γυναικών…
Τέλος στο πιο νέο από τα προαναφερθέντα λεξικά, ως προς το χρόνο έκδοσης, στο «Λεξικό για το Σχολείο κα το Γραφείο» του Γ. Μπαμπινιώτη αναγράφεται ότι ο ανδριάντας είναι ένα ολόσωμο γλυπτό που τοποθετείται σε δημόσιο χώρο προς τιμήν του ανθρώπου που παριστάνει. Σημαίνει επίσης και άγαλμα και άνδρας.
ΤΟ ΑΓΑΛΜΑ
Σύμφωνα με το λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη, που προαναφέρθηκε, ο ορισμός του αγάλματος είναι ο εξής: Άγαλμα, τρισδιάστατο έργο γλυπτικής από μάρμαρο, μέταλλο ή άλλο υλικό.
ΣΧΟΛΙΟ Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ
«Οι λέξεις άγαλμα, ανδριάντας, προτομή, εικόνα διαφέρουν ως προς τη σημασία τους. Άγαλμα (από το αρχαίο αγάλλομαι) σημαίνει αρχικά το καλλιτέχνημα που προκαλεί ευχαρίστηση στο θεατή, ενώ αργότερα δήλωσε το γλυπτό γενικά, όπως και σήμερα. Ανδριάντας (από το αρχαίο ανήρ, ανδρός) είναι το ολόσωμο γλυπτό, συνήθως άνδρα, ενώ η απεικόνιση μόνο του κεφαλιού και του στήθους δηλώνεται με τη λέξη προτομή. Εικόνα (αρχ. εικών) είναι η πιστή αναπαράσταση της μορφής ανθρώπων και θεών, η οποία στην ορθόδοξη χριστιανική λατρεία χρησιμοποιήθηκε για παραστάσεις της Αγίας Τριάδας της Παναγίας, των αγίων κ.ά.».
ΑΝΔΡΙΑΝΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΤΗΣ ΒΕΡΟΙΑΣ
Σύμφωνα με τα παραπάνω από τα αγάλματα της Βέροιας είναι ανδριάντες αυτά στα οποία παριστάνονται ολόσωμοι: 1. Ο αγωνιστής της Εθνικής Επανάστασης Αναστάσιος Καρατάσος η Καρατάσιος (πλατεία Αγίων Αναργύρων), 2. Η κόρη της Βέροιας (ορειχάλκινη και μαρμάρινη) στην πλατεία-κήπο Ελιάς-Αγίων Αναργύρων, 3. Ο Αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης (πλατεία-κήπος Ελιάς), 4. Ο ακρωτηριασμένος ήρωας (κηπάριο οδού Πιερίων), 5. Ο ακρίτας του Πόντου (πλατεία Ν. Καπετανίδη), 6. Ο Απόστολος Παύλος (Βήμα Αποστόλου Παύλου).
Β΄ Προτομές: 1. Καπετάν Κόρακας, στρατηγός Βασίλειος Σταυρόπουλος (πλατεία Καπετάν Κόρακα), 2. Εμμανουήλ Ι. Ζάχος (οδός Ανοίξεως), 3. Καπετάν Τάσος-Στέργιος Κουκουτέγος (οδός Ανοίξεως), 4. Μανόλης Ανδρόνικος (κήπος Αγίων Αναργύρων), 5. Ιωάννης Κωττούνιος (οδός Ανοίξεως), 6. Κωνσταντίνος ΙΒ΄ (πλατεία Ελιάς), 7. Δημήτριος Βικέλας (οδός Ανοίξεως), 8. Στέλιος Σβαρνόπουλος (Δημόσια Βιβλιοθήκη Βεροίας), 9. Μητροπολίτης Παύλος Γιαννικόπουλος (προκήπιο Μητροπολιτικού Μεγάρου), 10. Δημήτριος Ρακτιβάν (προκήπιο Δημαρχείου), 11. Κωνσταντίνος Ρακτιβάν (πλατεία Ωρολογίου), 12. Ιερομάρτυρας Αρσένιος Βεροίας (προκήπιο Βυζαντινής Μητρόπολης), 13. Ευδοξία Μαλακούση (κήπος Αγίου Αντωνίου), 14. Λοχίας Μιχαήλ Σούμπουρος (Στρατόπεδο Γεωργιανών).
Γ΄ ΕΙΚΟΝΕΣ: Προσωπογραφία Ν. Καπετανίδη (πλατεία Ν. Καπετανίδη). Αν μου διέφυγε κάποιο άγαλμα, παράκληση για συμπλήρωση.
ΑΝΔΡΙΑΝΤΕΣ ΑΡΧΑΙΩΝ
ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Εκτός από τον ανδριάντα που αφιέρωσε στις Μούσες η βασίλισσα των Μακεδόνων Ευρυδίκη (4ος αι. π.Χ.), τον οποίο υπέθεσα ότι δείχνει με τη χρήση της δεικτικής αντωνυμίας «τόνδε» στο επίγραμμα που ήταν χαραγμένο στο βάθρο του, η λέξη ανδριάντας για ολόσωμο γλυπτό γυναίκας χρησιμοποιείται και σε έναν τιμητικό βωμό του 2ου μ.Χ. αιώνα αφιερωμένο στην αρχιέρεια της τοπικής αυτοκρατορικής λατρείας ή του Κοινού των Μακεδόνων, της Ποντίας Αμμίας.
Ο βωμός της Ποντίας Αμμίας βρέθηκε εντοιχισμένος στο βορειοδυτικό τείχος της Βέροιας και πιστεύεται ότι προέρχεται από την αγορά της. Η επιγραφή που είναι χαραγμένη στον κορμό της κύριας όψης του βωμού αυτού λέει τα εξής: Το κράτιστον συνέδριον εφηφίσατο τειμηθήναι (sic) Ποντίαν Αμμίαν την πεντάκις αρχιέρειαν. Τον ανδριάντα ανέθηκεν ο αδελφός αυτής Φλάβιος Κλεότειμος (sic) (= Το άριστο συνέδριο (του κοινού των Μακεδόνων) αποφάσισε να τιμηθεί η Ποντία Αμμία, η οποία υπήρξε πέντε φορές αρχιέρεια. Τον ανδριάντα (της Ποντίας Αμμίας) τον αφιέρωσε ο αδελφός της Φλάβιος Κλεότιμος.
(τειμηθήναι αντί τιμηθήναι, Κλεότειμος αντί Κλεότιμος).
Επομένως η απάντηση στους φίλους αναγνώστες, είναι ότι ο χαρακτηρισμός και των γυναικείων ολόσωμων γλυπτών ως ανδριάντων είναι προφανώς καταχρηστικός αλλά «νόμιμος» όπως π.χ. είναι καταχρηστική αλλά και καθιερωμένη η χρήση του ρήματος «υπανδρεύεται – παντρεύεται» και για τους άνδρες (παντρεύεται ο τάδε την τάδε) ενώ κυριολεκτείται για τις γυναίκες: Παντρεύεται (=μπαίνει κάτω από την προστασία του άνδρα) η τάδε τον τάδε. Στους θρησκευτικούς γάμους χρησιμοποιείται το ρήμα «στέφεται» (=στεφανώνεται) ο, η τον ή την δούλη…
ΣΧΕΔΟΝ ΑΚΕΡΑΙΟΣ
Σε προηγούμενο σημείωμά μου έγραψα ότι ο ανδριάντας της Ευρυδίκης Σίρρα βρέθηκε σχεδόν ακέραιος.
Το ακριβές είναι ότι σχεδόν ακέραιος φαίνεται όταν τον βλέπεις από κάποια απόσταση, επειδή, όταν τον πλησιάζεις, παρατηρείς ότι λείπει το κάτω μέρος των χεριών της, η μύτη της είναι κακοπαθημένη και λείπει επίσης το πίσω μέρος του κεφαλιού της.
Από τα σπαράγματα αγαλμάτων, που βρέθηκαν στο ναό της Εύκλειας και εκτίθενται σε προθήκη της αίθουσας γλυπτών του Πολυκεντρικού Μουσείου των Αιγών, όπου, όπως προαναφέρθηκε, δεσπόζει ο ανδριάντας της Ευρυδίκης, γίνεται αντιληπτό ότι στο ναό της Εύκλειας είχε γίνει κάποτε μακελλειό, και είναι να θαυμάζει κανείς πώς απ’ αυτό σώθηκε ο ανδριάντας της Ευρυδίκης του Σίρρα όπως σώθηκε…
Υστερόγραφο: Προτομές υπάρχουν και στα Κοιμητήρια Αγίου Αθανασίου Βεροίας. Στο Κοιμητήριο της Βεργίνας (Αιγών) υπάρχει η λευκομαρμάρινη Κοιμωμένη Ερασμία Μπασμπανά, έργο του γλύπτη Ευθύμιου Καλεβρά.
Βιβλιογραφία:
1. Πλουτάρχου Ηθικά, Περί Παίδων Αγωγής, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Π. Ρώτας, Μ. Κουντουράς, Β.Α.Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα
2. Λ. Γουναροπούλου, Μ.Β . Χατζοπούλου, Επιγραφές Κάτω Μακεδονίας τεύχ. Α΄, Επιγραφές Βεροίας, Υπ. Πολ. Εθν. Ίδρ. Ερευνών, Αθήνα, 1998
3. Θ. Γαβριηλίδη, Τα αγάλματα της Βέροιας και της Νάουσας, Βέροια 2004.
