Του ιερέως
Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
Πολλές φορές, φίλοι αναγνώστες, ακούω ή διαβάζω σε στήλες περιοδικών ή εφημερίδων, συζητήσεις γύρω από τον καθορισμό της έννοιας του πνευματικού ανθρώπου. Από την ποικιλία των γνωμών προκύπτει αβίαστα ένα συμπέρασμα. Παρά τη συχνή-πυκνή χρήση του όρου «Πνευματικός άνθρωπος», δεν γνωρίζουμε το αληθινό νόημά του, δεν έχουμε τη δυνατότητα να προσδιορίσουμε την αληθινή του σημασία.
Το πρόβλημα του πνευματικού ανθρώπου παρουσιάζεται, κατά την άποψή μου, με δύο σκέλη. Αφενός μεν γιατί η έννοια του πνευματικού ανθρώπου είναι ανεδαίστατα παρεξηγημένη και αφετέρου γιατί απαιτεί τεράστια, εκ μέρους του ανθρώπου, προσπάθεια για την κατάκτηση όχι μόνο του τίτλου, μα κυρίως της ουσίας. Αν θέλαμε να διαλύσουμε την παρεξήγηση και να τοποθετήσουμε τα πράγματα στη σωστή θέση τους, θα λέγαμε ότι:
Δεν είναι πνευματικός αυτός που ασχολείται με τα Γράμματα και τις Καλές Τέχνες ή ο ταλαντούχος –πολλές φορές ταλαντούχος κατά φαντασίαν- που γράφει στίχους ή πεζά ή ζωγραφίζει ή γνωρίζει κάποιο όργανο ή δίνει κάποια διάλεξη ή πιθανόν να έχει εκδώσει κάποιο ή κάποια βιβλία.
Ο Αιμ. Χουρμούζιος στο βιβλίο του «Η δοκιμασία του πνεύματος» (1950), κρίνει αναγκαίο να ξεκαθαρίσει την αρκετά θολή έννοια του πνευματικού ανθρώπου. Γράφει: «Πνευματικός άνθρωπος είναι η καλλιεργημένη πνευματικά προσωπικότητα, που σκέπτεται και ζει την προβληματικότητα της ανθρώπινης μοίρας. Είναι φορέας μιας, χωρίς επαγγελματική και εξειδικευμένη απόχρωση, φιλοσοφίας». Θα ήταν παράληψη αν δεν πρόσθετα πως δεν είναι πνευματικός άνθρωπος εκείνος που απλώς και μόνο καταβάλλει συνδρομή σε κάποιο σωματείο αυτοαποκληθέντων πνευματικών ανθρώπων. Ίσως αυτός να είναι ο διάδοχος των Μεδίκων (μεγάλο το ενδιαφέρον τους για τις τέχνες και τα γράμματα) στα 2023, όχι όμως πνευματικός άνθρωπος, γιατί η πνευματική ζωή δεν είναι χώρος για επιδείξεις ή σνομπίστες.
Δεν είναι πνευματικός άνθρωπος όποιος μιλάει για το πνεύμα ή αγωνίζεται να το υπερασπιστεί ή δείχνει υπέρμαχος των πνευματικών αξιών.
Δεν αποτελούν διαπιστευτήρια πνευματικού ανθρώπου η ποιότητα, η ποσότητα και το μέγεθος των πτυχίων, που –ευτυχώς ή δυστυχώς- είναι άσχετα με την πνευματική ζωή.
Δεν είναι πνευματικός άνθρωπος ο παραγωγικός (ποιητής, ζωγράφος, λογοτέχνης κ.λπ.), γιατί αυτός ακριβώς είναι αντιπνευματικός. Νομίζω πως η μεγάλη ποσότητα δείχνει πόσο αβασάνιστα γεννιέται αυτό που ονομάζουμε «πνευματικό καρπό».
Δεν είναι πνευματικός άνθρωπος ο ιδεολόγος, όσο καλά και αν κατέχει τις ιδέες που εκπροσωπεί ή μάχεται απεγνωσμένα γι’ αυτές. Αυτός είναι ίσως ιδεαλιστής. Ασφαλέστατα δεν είναι πνευματικός άνθρωπος ο υλιστής (πρακτικός ή θεωρητικός). Στον υλισμό δεν υπάρχει πνευματική ζωή, γιατί αυτή είναι αντίποδας του υλισμού.
Τέλος, πνευματικός άνθρωπος δεν είναι νοητός χωρίς Θεό, γιατί Αυτός είναι το οξυγόνο της πνευματικής ζωής. Χωρίς Αυτόν, το πνεύμα πεθαίνει. Όποιος απορρίπτει την πίστη, δεν θεραπεύει το άγχος του σύγχρονου ανθρώπου, το επιτείνει. Όποιος δεν σκέπτεται με τα φυσικά, δεν μπορεί να καθορίσει το αληθινό νόημα της επίγειας ζωής. Όποιος δεν σηκώνει τα μάτια του προς του ουρανό, δεν έχει την αντοχή να αγωνιστεί για να κρατήσει αμετακίνητους τους πνευματικούς στόχους. Δεν είναι σε θέση να υλοποιήσει τα ιδανικά του. Θα τον ισοπεδώσει η μηχανή, θα τον παρασύρει η ταχύτατα μεταλλαγή της σύγχρονης ζωής, θα τον κυριεύσει η αγωνία, πιθανόν η απελπισία. Στο τέλος θα παραιτηθεί. Θα πει και αυτός με τη σειρά του: «Εγώ θα σώσω τον κόσμο;».
Στην εποχή μας, οι αληθινοί πνευματικοί άνθρωποι σπανίζουν, για να μην πούμε πως ουσιαστικά απουσιάζουν. Αντί γι’ αυτούς κυκλοφορούν ανενόχλητοι οι ψεύτικοι πνευματικοί άνθρωποι, οι απομιμήσεις των γνησίων, οι κίβδηλοι. Αυτοί λανσάρουν μια πνευματική ζωή που υποφέρει αθεράπευτα από υποθερμία, γιατί της λείπει η φλόγα της πίστης. Αυτοί διαστρέφουν τους σκοπούς και το νόημα της πνευματικής ζωής, την κάνουν επιδεικτική και θορυβώδη. Την κομματιάζουν, την απομονώνουν σε στεγανά διαμερίσματα, ξεχνώντας πως βασικό χαρακτηριστικό του πνεύματος είναι το αδιαχώρητο και αδιάσπαστο. Δημιουργούν κλίκες, παρασημοφορούν, απονέμουν βραβεία, θορυβούν, επιδιώκουν αξιώματα και κοινωνική προβολή. Αυτοί είναι οι διαστρεβλωτές του πνεύματος. Αυτοί είναι οι κιβδηλοποιοί.
Πώς να τολμήσει κανείς να αποδείξει στους νέους να ακολουθήσουν τα χνάρια τους, να τους χρησιμοποιήσουν για πρότυπα; Δεν θα ήταν και αυτό μια απάτη, κοντά στις τόσες άλλες που γίνονται εις βάρος των νέων;
Αλλά, φίλοι αναγνώστες, ποιος είναι διατεθειμένος να διαπράξει ένα τέτοιο ανοσιούργημα;
