Γράφει ο
Θωμάς Γαβριηλίδης
Γ΄ ΟΛΓΑΝΟΣ
– ΑΡΑΠΙΤΣΑ
Έπειτα από την αρκετά πειστική, όπως νομίζω, ταύτιση του ιδρυτή και ονοματοδότη της Βέροιας (Φέροιας), του Φέρωνα-Βέρωνα (ο Φέρων, η Φέροισα, η Φέροια, Βέροια) με τον ποταμό της Βέροιας, τον Τριπόταμο, η ταύτιση του Όλγανου, του ποτάμιου θεού της Ημαθίας, αδελφού της Μίεζας και της Βέροιας, με τον ποταμό της διαδόχου της Μίεζας Νάουσας, την Αράπιτσα, μπήκε, νομίζω, σε μονόδρομο, σε έναν μονόδρομο όμως με σίγουρη διέξοδο την ταύτιση Όλγανου-Αράπιτσας, βασιζόμενη σε πολύ πειστικές μαρτυρίες, τις εξής:
1. Το 1947 βρέθηκε τυχαία στην περιοχή του Άνω Κοπανού της Νάουσας, όχι πολύ μακριά από τις όχθες της Αράπιτσας, η θαυμάσια ενυπόγραφη προτομή του ποτάμιου θεού Όλγανου (2ος αι. μ.Χ.) απαστράπτουσα, ανέγγιχτη σχεδόν από τους αιώνες, σαν να αναστήθηκε από τον τάφο, στον οποίο την είχαν ενταφιάσει κάποιοι ευλαβικοί λάτρεις του.
Ήταν τότε, δυστυχώς, μαύρα χρόνια εμφύλιου σπαραγμού και το σπουδαίο γεγονός της εύρεσης του Όλγανου πέρασε απαρατήρητο. Ο Όλγανος μεταφέρθηκε σε Μουσείο της Θεσσαλονίκης, αρχικά, και έπειτα της Βέροιας, και περίμενε να έρθει η ώρα της αναγνώρισης.
Για τον γράφοντα το σημείωμα αυτό η ώρα αυτή ήρθε, όταν πρωτοδιάβασε γύρω στα 1970 τον πρώτο τόμο της «Ιστορίας της Βέροιας και της περιοχής», τ.Α΄(εκδ. 1960) του ιστορικού Γ.Χ. Χιονίδη και μάλιστα όσα για τον Όλγανο περιέχονται στις σλίδες 51, σημ. 20 και 100, από την οποία αντιγράφω τα σχετικά με την ταύτιση Όλγανου-Αράπιτσας: «…Εξάλλου η ανεύρεσις προτομής νέου με το όνομα Όλγανος… εις το χωρίον Άνω Κοπανός, το οποίον ευρίσκεται επί της Δημοσίας οδού Βεροίας-Ναούσης, ενισχύει την άποψιν ότι η Μίεζα έκειτο εις την περιοχήν Ναούσης, χωρίς να αποκλείεται μάλιστα, η σημερινή ΑΡΑΠΙΤΣΑ να ελέγετο Όλγανος (ποταμός), συμφώνως και με τας απόψεις του Θεαγένους και του Στεφάνου Βυζαντίου.
2. Για πιθανή επίσης ταύτιση του ποταμού θεού Όλγανου με τον ποταμό Αράπιτσα της Νάουσας διάβασα, για δεύτερη φορά, στη σελίδα 8 (οκτώ) του βιβλίου «Λευκάδια-Αρχαία Μίεζα» (εκδ. Υπουργείου Πολιτισμού – Ταμείου Αρχαιολογικών πόρων και απαλλοτριώσεων – Αθήνα 1997) της αρχαιολόγου Κατερίνας Ρωμιοπούλου. Από το προαναφερθέν βιβλίο αντιγράφω τα εξής σχετικά με την ταύτιση Όλγανου-Αράπιτσας: «Σύμφωνα με τους τοπικούς μύθους, τα τρία τέκνα του μυθικού βασιλιά της περιοχής Βέρη, έδωσαν τα ονόματά τους, οι μεν κόρες του στις δύο σημαντικές πόλεις της Ημαθίας, Βέροια και Μίεζα, ενώ ο γιος του Όλγανος μεταμορφώθηκε σε ποτάμιο θεό και έδωσε το όνομά του στο ποτάμι, που ίσως ταυτίζεται με το ποτάμι ΑΡΑΠΙΤΣΑ, που κατεβαίνει αφριστό από τη Νάουσα στον κάμπο κοντά στο χωριό Κοπανός. Μια προτομή του Όλγανου, που χρονολογείται στο δεύτερο αιώνα μ.Χ., εμπνευσμένη από τον τύπο του Αντίνοου, υπάρχει στο Μουσείο της Βέροιας. Αποκαλύφθηκε τυχαία στην περιοχή του Κοπανού, όπου ίσως υπήρχε ένα ιερό προς τιμήν του».
Τα κείμενα του Γ.Χ. Χιονίδη και Κ. Ρωμιόπουλου που παρουσιάστηκαν πιο πάνω, μαζί με κείμενο από την Ιστορία της Πόλεως Ναούσης (Έδεσσα 1924) του συγγραφέα Ε.Ι. Στουγιαννάκη (1875-1938), στο οποίο εκφράζεται η άποψη ότι το όνομα Αράπιτσα ήταν αρχικά το όνομα της πηγής και έπειτα έγινε όνομα του ποταμού που σχηματίζεται από τα νερά αυτής της πηγής (Ιστ. Πολ. Ν., σελ. 22), δεν αφήνει, νομίζω, καμιά αμφιβολία ότι η πηγή του ποτάμιου θεού Όλγανου δεν πήρε το όνομα Αράπιτσα «εκ του ότι ρέει το ύδωρ επί μέλανος εδάφους κοίτης υδροχαρών φυτών (Ι.Π.Ν. σελ. 22, σημ. 1), αλλά από την ιερότητα του θεϊκού ποταμού της.
Ο ΠΟΤΑΜΟΣ ΘΕΟΣ Η ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΙΕΡΑ
Εφόσον ο ποταμός θεωρούνταν θεός, ήταν επόμενο και η πηγή του να θεωρείται ιερά, ιαρά (αιολοδωρ) Πίσα, στα χρόνια των μύθων και των παραδόσεων των αρχαίων Ελλήνων, πιο παλιά ασφαλώς και από τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες (776 π.Χ.), οι οποίοι οργανώθηκαν στην περιοχή της Πελοποννησιακής Πίσας, ιερής πηγής της Ολυμπίας, από το όνομα της οποίας χαρακτηριζόταν και η περιοχή της ως Πισάτις (Πίσα=πηγή, ποτίστρα).
Η ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΘΑΥΜΑ
Η διαφύλαξη από τους κατοικούντες στην περιοχή της Αράπιτσας του σύνθετου ονόματός της με τον τόνο στη λήγουσα του πρώτου συνθετικού, σύμφωνα με τον αρχαίο κανόνα τον σχετικό με τον τονισμό των σύνθετων ονομάτων, παρά τις προσπάθειες στα χρόνια της καθαρεύουσας να καθιερωθεί η κλίση του ως απλού ονόματος (όχι σύνθετου) «η Αραπίτσα, της Αραπίτσης…», είναι πράγματι ένα γλωσσικό θαύμα παρόμοιο με εκείνο της διαφύλαξης από τους Βεροιαίους (Βεροιώτες, Βεργιώτες) του πανάρχαιου ονόματος της πόλης τους.
Δεν ξεχνώ πώς αντιδρούσαμε στα μαθητικά μας χρόνια τα προσφυγόπουλα, όπως και οι ντόπιοι Ναουσαίοι συμμαθητές μας, όταν ακούαμε τους καθαρευουσιάνικους τύπους «Αραπίτσα» «εν τη Αραπίτση»…
Η ευγενέστερη αντίδραση ήταν «πώς φαίνεται ότι δεν ξέρει ακόμα καλά τους Ναουσαίους…».
Συνεχίζεται
Ο ΔΑΙΜΩΝ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ
«Ο Δαίμων του Τυπογραφείου» έγραψε στο προηγούμενο σημείωμά μου: Φέρουν αντί Φέροον, προετοιμάζοντας αντί προσαρμόζοντας, ουσία αντί σημασία, προσέλευση αντί προέλευση, 1970 αντί 1979.
