Του Απόστολου Ιωσηφίδη
Η φωτογραφία, με τον υπότιτλο «Δήμαρχος Βέροιας Αντώνης Πρωτοψάλτου», που συνοδεύει το αρθρίδιο «Αργίες-Απολύσεις Αιρετών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ημαθία» («Λαός», 12-03-2024), εικονίζει τον Αντώνιο Πρωψάλτου (Anton Proto), Δήμαρχο Nogales 1894-1895, και όχι τον συνονόματό του Αντώνιο Πρωτοψάλτου, Δήμαρχο Βέροιας 1929-1939, στον οποίο αναφερόταν το περί αργιών και απολύσεων σημείωμα.
Προς άρση πιθανών παρερμηνειών, παρατίθενται (όσο γίνεται συνοπτικότερα) τα ακόλουθα:
Ο πρώτος εκ των Πρωτοψαλτών δημάρχων γεννήθηκε στην Βέροια το 1844 (ή, σύμφωνα με τον «Αστέρα Βερροίας» στις 18-02-1845). Μετανάστευσε στις ΗΠΑ το 1873, και έλαβε την αμερικανική υπηκοότητα στις 19-08-1875. Στην αποδημία του τον ακολούθησε και ο αδελφός του Κωνσταντίνος (γενν. Βέροια, 24-12-1854).
Μετά από σύντομες μετακινήσεις, εγκαταστάθηκαν, το 1880 (ή 1884) στο Nogales, μια «δίδυμη» πόλη, ακριβώς πάνω στα αμερικανομεξικανικά σύνορα, της οποίας ένα τμήμα ανήκει στην Πολιτεία Αριζόνα (ΗΠΑ), και ένα τμήμα, σήμερα κατά πολύ πολυπληθέστερο του πρώτου, ανήκει στην Πολιτεία Σονόρα (Μεξικό).
Οι αδελφοί Πρωτοψάλτου, με τη βοήθεια και των ανεψιών τους Σπύρου, Αντώνη και Μανώλη, ανέπτυξαν ευρύτατες και εξαιρετικά επιτυχημένες επιχειρηματικές δραστηριότητες (ιδρυτές και ιδιοκτήτες, μεταξύ άλλων, και της Ηλεκτρικής Εταιρείας της Αριζόνας), και διακρίθηκαν για τον φιλοπρόοδο χαρακτήρα και την κοινωνική προσφορά τους (αναφέρεται, για παράδειγμα, ότι κατά την διάρκεια της μεξικανικής επανάστασης του 1913 από το πολυκατάστημα Πρωτοψάλτου διανέμονταν δωρεάν καθημερινά «ολόκληρα βαγόνια άρτου» στους μαστιζόμενους από τα δεινά πληθυσμούς).
Ο Αντώνιος (Anton Proto) διετέλεσε δήμαρχος του Nogales το 1894-1895, και καταγράφεται ως «πατριάρχης» των Ελλήνων Αποδήμων Αιρετών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, καθώς είναι ο πρώτος Έλληνας, που εξελέγη Δήμαρχος σε πόλη της Αμερικής.
Ο μικρότερος αδελφός του Κωνσταντίνος δολοφονήθηκε, λόγω κτηματικών διαφορών, από μεξικανικές συμμορίες, το 1909, ενώ ο Αντώνιος απεβίωσε με την έναρξη του 1924. Η πάνδημη κηδεία του τελέσθηκε στις 05-01-1924, από τον Αρχιμανδρίτη Κάλλιστο Παπαγεωργόπουλο (1878-1940), μετέπειτα Επίσκοπο Σαν Φρανσίσκο (1927-1940). Έξι (6) πρώην Δήμαρχοι του Nogales κρατούσαν τις ταινίες του φερέτρου, ενώ την εκφορά συνόδευσε η μουσική του 25ου Αμερικανικού Συντάγματος.
Με την 30-07-1921 διαθήκη του ο Anton Proto κληροδότησε το μεγαλύτερο μέρος της τεράστιας περιουσίας του στην γενέτειρά του: διανέμει συγκεκριμένα χρηματικά ποσά (από 1.000 έως 5.000 δολάρια) σε μέλη της οικογένειάς του και σε ιδρύματα και υπηρεσίες του Nogales και ορίζει «οτιδήποτε ποσόν απομείνη αποσταλή εις την Εθνικήν Τράπεζαν της Ελλάδος υπέρ ανεγέρσεως σχολείων εις την πόλιν της γεννήσεώς μου, Βέρροιαν της Μακεδονίας».
Για λόγους εν πολλοίς αδιευκρίνιστους δεν επιδείχθηκε, ιδίως από την πλευρά της τετιμημένης γενετείρας, το απαιτούμενο ζωηρό και επίμονο ενδιαφέρον ώστε να εκπληρωθεί ο όρος αυτής της διαθήκης του Anton Proto. Τριάντα χρόνια αργότερα, η Διεύθυνση Αποδήμου Ελληνισμού και Μορφωτικών Σχέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών, ανταποκρινόμενη σε δημοσιογραφικό ερώτημα (του «Αστέρος Βερροίας»), με το 37293/ΑΠ/3/29-04-1954 έγγραφό της, γνωστοποίησε πως «Το κληροδότημα τούτο απετελείτο από εν αγρόκτημα ευρισκόμενον παρά τα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και του Μεξικού. Το αγρόκτημα τούτο επωλήθη παρά δανειστρίας Τραπέζης διά την κάλυψιν χρεών. Ως εκ τούτου ουδέν υπελείφθη εκ της κληρονομίας Πρωτοψάλτη διά τα Σχολεία Βερροίας».
Έτσι, η εκπαιδευτική κοινότητα της Βέροιας απώλεσε μια περιουσία, την «αξίαν» της οποίας (κάπως υπερεκτιμημένα) υπολόγιζε σε «είκοσι εκατομμύρια χρυσών δραχμών» ο Ευάγγελος Φαρμακίδης (δικηγόρος και πρώην ειρηνοδίκης), όταν, στις 17-08-1936, αποχαιρετούσε, ως εκπρόσωπος της Χριστιανικής Ενώσεως, από τον Ναό του Αγίου Ιωάννου, την, επίσης ευεργέτιδα της πόλεως, «Ελένη Μερκουρίου Πρωτοψάλτου, χήρα Γεωργίου Παπαδοπούλου, αδελφή του εν Μεξικώ αποβιώσαντος μεγάλου δωρητού Αντωνίου Πρωτοψάλτου».
Ο αναφερόμενος στο σημείωμα του «Λαού» της 12-03-2024, Αντώνιος Πρωτοψάλτου (1890-1969) εξελέγη δήμαρχος Βέροιας:
(α). στις δημοτικές εκλογές της 04-08-1929 [επικρατήσας με 1.098 ψήφους, έναντι των Α.{βραάμ} Γρηγοριάδη (827 ψ.) και Χατζηκωνσταντίνου (521 ψ.)] και
(β). στις δημοτικές εκλογές της 11-02-1934 [επικρατήσας με 1.325 ψήφους, έναντι των Σταύρου Μουράτογλου (1.256 ψ.) και Μενελάου Χατζηνικολάκη (1.154 ψ.)].
Παρέμεινε στο αξίωμά του μέχρι το τέλος του 1939. Απολύθηκε, με την σαθρή, αλλά τυποποιημένη στις σωρηδόν εκδιδόμενες, από το τότε καθεστώς, απολύσεις, δημοτικών αρχόντων, «αιτιολογία»: «διὰ τὴν ἐπιδειχθεῖσαν ὑπ᾿ αὐτοῦ μεγάλην ραθυμίαν περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων του» (!), με το β.δ. της 30-12-1939 (ΦΕΚ Α΄ 10/08-01-1940), και ενώ είχε προηγηθεί η διάλυση, με την ίδια «αιτιολογία» («λόγῳ τῆς ἐπιδεικνυομένης ὑπὸ τῶν μελῶν του μεγάλης ραθυμίας»), του αιρετού Δημοτικού Συμβουλίου, και η αντικατάστασή του από «ἑξαμελή διοικοῦσα ἐπιτροπὴ ἐκ τῶν δημοτῶν 1). Στεφάνου Τσιράκογλου, 2). Σπυρ. Καϊσερλόγλου, 3). Μιχ. Χατζημιχάλη, 4). Δημ. Τσαλέρα, 5). Πέτρου Σελαϊδοπούλου, 6). Ἀργυρίου Τσικερδάνου», με το β.δ. 19-10-1938 (ΦΕΚ Α΄ 404/28-10-1938).
