Γράφει ο Θωμάς Γαβριηλίδης
Φιλόλογος-Συγγραφέας
Η επιτύμβια στήλη του φωνασκού Σπέδιου Σάτυρου, ο οποίος καταγόταν από τη Νικόπολη της Ηπείρου και πέθανε στη Βέροια στα μέσα του 2ου αι. μ.Χ. (γύρω στα 150 μ.Χ.), είναι από λευκό μάρμαρο με εγγεγραμμένη αετωματική επίστεψη. Στον κορμό της μέσα σε βάθυσμα φέρει ανάγλυφη παράσταση του νεκρού φωνασκού σε στάση απαγγελίας πάνω σε βήμα. Δίπλα στο κεφάλι του τιμώμενου φωνασκού, στη δεξιά μεριά της στήλης υπάρχει ανάγλυφο στεφάνι με την επιγραφή «Άκτια», η οποία μαρτυρεί ότι ο Σπέδιος Σάτυρος είχε νικήσει σε αγώνα απαγγελίας στους Πανελλήνιους Αγώνες «Άκτια», που διεξάγονταν κάθε τέσσερα χρόνια στην πατρίδα του τη Νικόπολη.
Ο θάνατος τον βρήκε στη Βέροια, όπου, όπως φαίνεται, είχε έρθει για να πάρει μέρος στους Αγώνες του Κοινού των Μακεδόνων.
ΣΠΕΔΙΟΣ ΣΑΤΥΡΟΣ ΝΙΚΟΠΟΛΙΤΗΣ
ΦΩΝΑΣΚΟΣ ΕΝΘΑΔΕ ΚΕΙΜΑΙ
(=Εγώ, ο Σπέδιος Σάτυρος, ο δάσκαλος απαγγελίας, είμαι θαμμένος εδώ)
Η παραπάνω επιγραφή είναι χαραγμένη κάτω από το βάθυσμα της στήλης με την ανάγλυφη μορφή του φωνασκού και με τα ορθογραφικά της λάθη έχει την εξής μορφή: «Σπέδιος Σάτυρος Νεικοπολείτης, φωνασκός, ενθάδε κείμε».
Η επιτύμβια στήλη του φωνασκού Σπέδιου Σάτυρου φυλασσόταν ως το 1932 περίπου σε ιδιωτικό σπίτι στη Βέροια από το οποίο μεταφέρθηκε στον αριστερό νάρθηκα του Αγίου Αντωνίου το 1936, όπου μελετήθηκε από τους Edson και Kormack. Μεταγενέστερα μεταφέρθηκε στο Α.Μ.Β. και τώρα είναι αναρτημένη στην ανατολική πλευρά του Τοίχου της Μνήμης, στον αύλειο χώρο του Α.Μ.Β.
ΦΩΝΑΣΚΟΣ = Ο ΑΣΚΩΝ ΤΗΝ ΦΩΝΗΝ
Σύμφωνα με το λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας των H. Liddell, R. Scott, Α. Κωνσταντινίδου φωνασκός αποκαλείται εκείνος που ασκεί την φωνήν, ο διδάσκαλος της ωδικής ή της απαγγελίας.
Οι φωνασκοί για να διευκολύνονται στη δουλειά τους είχαν και ένα «φωνασκικόν όργανον «ω τους φθόγγους αναβιβάζουσιν» (=με το οποίο ανεβάζουν τους φθόγγους). Σύμφωνα με αρχαία πληροφορία «οι φωνασκούντες έωθέν τε και νήστεις όντες τας μελέτας ποιούνται» (εκείνοι που ασκούν τη φωνή τους κάνουν τις μελέτες τους πρωί-πρωί και νηστικοί).
Η άσκηση της φωνής, για να έχει κάποιος καλή προφορά, ήταν οπωσδήποτε απαραίτητη σε κείνους προπάντων που ήθελαν να γίνουν ρήτορες, πολιτικοί, ηθοποιοί, τραγουδιστές, αλλά και σ’ όσους ξενόγλωσσους ήθελαν να μάθουν την ελληνική γλώσσα, όταν αυτή ήταν διεθνής.
Επειδή οι Σχολές Φωνασκίας ενοχλούσαν, όπως φαίνεται, τους περιοίκους τους, η λέξη φωνασκία κατάντησε να σημαίνει κάτι το ενοχλητικό, με συνέπεια, αντί να συμβουλεύουν π.χ. οι δάσκαλοι τους μαθητές τους να ασκούν τη φωνή τους, να φωνασκούν, τους μάλωναν και τους συμβούλευαν «να μη φωνασκούν». Αυτό είχε ως συνέπεια να εκλείψει κάποτε το επάγγελμα του φωνασκού, ενώ τη δουλειά την ανέλαβαν, χωρίς να έχουν τον τίτλο του φωνασκού, οι Δάσκαλοι του Δημοτικών Σχολείων και οι καθηγητές των Γυμνασίων-Λυκείων, που αναλάμβαναν να διδάσκουν στις εθνικές κ.λπ. γιορτές στους μαθητές τους πώς να απαγγέλουν ή να διαβάζουν φωναχτά και με ήθος ένα ποίημα ή ένα κείμενο σε πεζό λόγο.
Δάσκαλοι και καθηγητές ασκούν και στις μέρες μας τους μαθητές τους στην απαγγελία και την ανάγνωση αλλά τους ενοχλούν, και δικαίως, οι φωνασκίες…
Η ΦΘΟΡΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ
Η φωνασκία δεν είναι, ως γνωστόν, η μόνη λέξη που η σημασία της άλλαξε προς το χειρότερο. Το φαινόμενο της φθοράς της αρχικής καλής σημασίας κάποιων λέξεων πήρε μεγάλες διαστάσεις κατά τη διάρκεια του περίφημου για τις αγριότητες-βαρβαρότητές του Πελοποννησιακού Πολέμου (439-404 π.Χ.).
Κατά τη διάρκεια εκείνου του εμφύλιου πολέμου των Ελλήνων λέξεις που σήμαιναν τον ενάρετο και γενναίο και με σωστό ήθος πολίτη όπως π.χ. η λέξη αγαθός (=ωραίος, γενναίος, ευγενής) και η λέξη ευήθης (=ο έχων καλόν ήθος, αγαθή καρδιά, ο απλός και άδολος) άρχισαν να δηλώνουν τον «αγαθιάρη», τον αφελή, το κόροϊδο και τον ανόητο, τον ηλίθιο, επειδή σε περιόδους ανωμαλίας εκείνοι που επιπλέουν και κάνουν ό,τι θέλουν είναι οι υποκριτές, οι πονηροί, οι ύπουλοι, οι μνησίκακοι, όσοι δεν έχουν ούτε ιερό ούτε όσιο, ενώ οι ενάρετοι, οι ευσυνείδητοι, όσοι πιστεύουν σε αρχές είναι συνήθως τα θύματα, οι χαμένοι, οι αφανείς ήρωες.
ΕΝΑ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΑΠΟΚΤΗΜΑ
Σε κανένα άλλο Μουσείο απ’ όσα έχω επισκεφθεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό δεν έτυχε να δω μνημείο αφιερωμένο στο επάγγελμα της Φωνασκίας, ένα επάγγελμα τόσο πολύ σπουδαίο όσο και παρεξηγημένο.
Η επιτύμβια στήλη του φωνασκού Σπέδιου Σάτυρου πρέπει να είναι ένα από τα πολύ σπουδαία αποκτήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου της Βέροιας.
Φωτογραφία: Η επιτύμβια στήλη του Σπέδιου Φωνασκού
