Του Ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
Συνεχίζουμε σήμερα, φίλοι αναγνώστες, το β΄μέρος του ως άνω άρθρου μου.
6. Πρωτοχρονιά
Η πρώτη Ιανουαρίου, προτού καθιερωθεί από τον αυτοκράτορα Ιούλιο Καίσαρα να εορτάζεται από τους Ρωμαίους ως πρώτη ημέρα του έτους, ήταν αφιερωμένη στο Θεό Ιανό. Την ημέρα εκείνη επιδίδονταν σε διάφορες εορταστικές εκδηλώσεις και πανηγυρισμούς κύρια χαρακτηριστικά των οποίων ήταν η κραιπάλη, η ακολασία, τα όργια, οι μεταμφιέσεις, οι θυσίες, τα τυχερά παιχνίδια κ.α. Η εκκλησία αντέδρασε στα ειδωλολατρικά αυτά έθιμα και αντικατέστησε την προς τιμήν του Ιανού γιορτή, με τις γιορτές του Αγίου Βασιλείου και της Περιτομής του Χριστού. Το ρωμαϊκό έθιμο δεν χάθηκε. Με τον καιρό οι άλλες συνήθειες όπως το ξεφάντωμα, η χαρτοπαιξία, η ανταλλαγή δώρων, οι ευχές, οι επισκέψεις στα σπίτια, τα ψαλλόμενα από παιδιά ή ενήλικες κάλαντα, κληροδοτηθήκαν από τους βυζαντινούς και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα.
7. Πρωτοχρονιάτικα δώρα:
Την Πρωτοχρονιά επικρατεί το έθιμο των «μποναμάδων» της προσφοράς δηλαδή δώρων στα παιδιά, κυρίως και της ανταλλαγής ομοίως μεταξύ των συγγενών.
Το έθιμο είχαν και οι Ρωμαίοι και οι αρχαίοι Έλληνες. Τα φιλοδωρήματα είναι ξενική μίμηση και γι΄ αυτό λέγονται μποναμάς – μποναμάδες, από το Ιταλικό buona mano (καλό χέρι ή χερικό).
Ο Χριστιανισμός προσαρμόσθηκε σ΄ αυτή τη συνήθεια και επειδή στη λαϊκή συνείδηση φορέας των δώρων και μάλιστα δωρητής υλικών και ψυχικών δώρων προς αυτούς θεωρείται ο Μέγας Βασίλειος, γιατί είχε ιδρύσει το μεγάλο ανθρωπιστικό ίδρυμα τη Βασιλειάδα, οι Πατέρες της Εκκλησίας όρισαν ως ημέρα δώρων την 1η Ιανουαρίου. Και από τότε επικρατεί η συνήθεια της προσφοράς και ανταλλαγής δώρων μεταξύ συγγενών και φίλων.
8. Το «ποδαρικό»
Ο ερχομός του νέου χρόνου ανανεώνει τις ελπίδες του ανθρώπου για ένα καλύτερο μέλλον, ελπίδες που θα φέρει εκείνο που αν και επιθυμούσε δεν του το έφερε ο απερχόμενος χρόνος. Λόγω πρόληψης, δίνει μεγάλη σημασία στην πρώτη μέρα του μήνα και του έτους και εξετάζει π.χ. ποιος θα τον επισκεφθεί την ημέρα αυτή στο σπίτι του, ποιος δηλαδή θα του κάνει «καλό ποδαρικό» για να εξασφαλίσει την καλή Χρονιά.
9. Βασιλόπιτα
Ο αρωματικός και αφρώδης άρτος ο οποίος φτιάχνεται σύμφωνα με το έθιμο στη γιορτή του Αγίου Βασιλείου, λέγεται Βασιλόπιτα. Στο μεσημεριανό γεύμα της Πρωτοχρονιάς ή στο δείπνο της Παραμονής ή τα μεσάνυχτα αυτής, ο οικοδεσπότης θα κόψει πρώτα ένα κομμάτι για το Χριστό, ένα για το σπίτι και μετά τόσα κομμάτια, όσα και τα μέλη της οικογένειας, του προσωπικού και όποιων άλλων παρευρίσκονται για το κόψιμο της Βασιλόπιτας. Συμβολίζει οικογενειακή αγάπη.
10. Το έθιμο του νομίσματος
Το νόμισμα, λέγει η Χριστιανική παράδοση, μπαίνει στη Βασιλόπιτα από τότε που ο Άγιος Βασίλειος, επίσκοπος Καισαρείας, μάζεψε τα νομίσματα και τιμαλφή των Καισαρειέων και τα έδωσε στο σκληρό και άρπαγα έπαρχο Μωχάμετ Αλή, για να σώσει την πόλη του από τη λεηλασία.
Ο Καππαδόκης, όμως, έπαρχος θάμπωσε και ντράπηκε από τη χάρη και τη λάμψη του Αγίου και έφυγε χωρίς να πειράξει τίποτε. Ήταν παραμονή της Πρωτοχρονιάς κι ο Αη Βασίλης γύρισε στην Καισάρεια με όλα τα χρυσαφικά στον ώμο του σ΄ ένα σάκο ανακατεμένα. Και σαν δεν μπορούσε να ξεχωρίσει ποιο είναι του καθενός, να του το δώσει, είπε και ζύμωσαν μικρά ψωμάκια και μέσα σε καθένα έβαλε ένα νόμισμα ή κόσμημα. Ύστερα τα μοίρασε στο εκκλησίασμα μετά τη λειτουργία κι ο καθένας πήρε ότι του έτυχε.
11. Θεοφάνεια
Τα Θεοφάνεια ή Επιφάνεια ή Φώτα, γιορτάζουμε στις 6 Ιανουαρίου, εις ανάμνηση της Βάπτισης του Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, στον Ιορδάνη ποταμό.
Η γιορτή ονομάστηκε έτσι, γιατί τη στιγμή της Βάπτισης του Χριστού φανερώθηκε στους ανθρώπους ο θεός ως «Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα».
Η βάπτιση του Ιησού έχει μεγάλη σημασία, γιατί συμβολίζει την Παλιγγενεσία του ανθρώπου.
Γι΄ αυτό, μέχρι τα μέσα του 4ου αιώνος οι χριστιανοί, σε αντίθεση με τους ειδωλολάτρες, ως αρχή του χρόνου γιόρταζαν όχι την 1η αλλά την 6η Ιανουαρίου.
