Γράφει η Νανά Παπαϊωάννου φιλόλογος, λογοτέχνις
13 Οκτωβρίου 1904, Ο Ελληνισμός και οι υπόδουλοι Μακεδόνες θρηνούν τον θάνατο του παλληκαριού, του Πρωτομάρτυρα και ήρωα Παύλου Μελά, που υπήρξε το Σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα και λαβώθηκε από θανατερό, τούρκικο βόλι, στο χωριό Στάτιτσα, μετά από προδοσία Βουλγάρων κομιτατζήδων.
Σε κλαίει λαός. Πάντα χλωρό
να σειέται το χορτάρι
στον τόπο που σε πλάγιασε
το βόλι παλληκάρι!
(Κωστής Παλαμάς)
Ο Παύλος Μελάς, Έλληνας στρατιωτικός και αξιωματικός του Ελληνικού στρατού, με το ήθος και τα ευγενικά χαρακτηριστικά, που τον διέκριναν, το αγωνιστικό φρόνημα, ο οραματιστής και υπερασπιστής της ελευθερίας, δεν άντεχε τον ανήλεο κατατρεγμό, τις στυγερές δολοφονίες και τα βασανιστήρια που υφίσταντο οι υπόδουλοι Έλληνες της Μακεδονίας τόσο από τους Τούρκους, όσο και από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες. Με μοναδικό εφόδιο τον διακαή πόθο του να βοηθήσει, πάση θυσία, τον υπόδουλο και βασανισμένο Ελληνισμό της Μακεδονίας, αψήφησε κάθε εμπόδιο και κάθε κίνδυνο της ζωής του, αφού ήταν αποφασισμένος να την θυσιάσει στο βωμό του ιερού αγώνα για την απελευθέρωση της γλυκυτάτης του Μακεδονίας.
Πλατειά του ονείρου μας η γη
και απόμακρη. Και γέρνεις
εκεί και σβεις, γοργά... Ιερή στιγμή!
Σαν πιο πλατειά τη δείχνεις
και τη φέρνεις σαν πιο κοντά!
(Κωστής Παλαμάς)
Γόνος αρχοντικής οικογένειας, από την οποία κληροδότησε αρχές και αξίες, εμφορούμενος από ανώτερα ιδανικά, με ένθερμη πίστη στον Θεό και το καθήκον προς την πατρίδα, αφήνοντας πίσω μια ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή, την αγαπημένη του σύζυγο Ναταλία, με τα δυο αγγελούδια τους, τον Μίκη και τη Ζωή, (εξ ου και το ψευδώνυμο του ήρωα ΜΙΚΗΣ ΖΕΖΑΣ), πήρε τον κακοτράχαλο δρόμο της ευθύνης, με τους άπειρους κινδύνους που ελλοχεύαν από παντού, για να ανέβη στην σκλαβωμένη Μακεδονία.
Δεν τον συγκινούσαν ούτε τα αξιώματα, που μελλοντικά θα αποκτούσε στην πορεία της στρατιωτικής του σταδιοδρομίας ούτε οι ανέσεις και οι απολαύσεις της τότε κοσμικής Αθήνας, γιατί τον βασάνιζε ο μεγάλος του καημός για την μεγάλη ήττα του 1897, που υπέστη ο Ελληνικός στρατός, καθώς και τα πάνδεινα βασανιστήρια, που υφίσταντο οι Έλληνες της Μακεδονίας. Το ένδοξο παρελθόν και η μακραίωνη, η χιλιετηρίδων ιστορία της γενέτειρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ορθωνόταν μπροστά του ως ένα μεγάλο κάλεσμα για το υπέρτατο καθήκον προς την πατρίδα και την απελευθέρωση των σκλαβωμένων Μακεδόνων αδελφών του.
Ο Παύλος Μελάς ήταν γεννημένος και ταγμένος για τα ιδεώδη και τα υψηλά, με πλούσια και φιλάνθρωπα αισθήματα, ευαίσθητος και θαρραλέος, μα, συγχρόνως, και ρεαλιστής. Ο θάνατος του γενναίου παλληκαριού αφύπνισε την αδρανοποιημένη συνείδηση του πολιτικού κόσμου της, τότε, αθηνοκεντρικής εξουσίας, ξεσήκωσε το πανελλήνιο και υπέδειξε το μεγάλο χρέος και καθήκον όλων απέναντι στον υπόδουλο Ελληνισμό. Άνοιξε το δρόμο στον οργανωμένο, πια, τακτικό, Ελληνικό στρατό για τη συνέχιση του αγώνα της απελευθέρωσης και της υπόλοιπης Ελλάδας, με την πραγμάτωσή της, σταδιακά, στη διάρκεια των νικηφόρων Βαλκανικών πολέμων.
Η μεγάλη θυσία του ήρωα Παύλου Μελά υπήρξε το προοϊμιο για πολλές άλλες θυσίες, επώνυμων Μακεδονομάχων και ανώνυμων υπερασπιστών της ελευθερίας.
Ήταν ο φάρος, που φώτισε τις ψυχές των υπόδουλων Ελλήνων, τους εμψύχωσε, τους δίδαξε την υπέρτατη αξία της φιλοπατρίας και τους όπλισε με το απαράμιλλο αίσθημα του καθήκοντος απέναντι στην ελευθερία της.
Σταλαματιά το αίμα μου
για σε πατρίς το χύνω,
για να’ χεις δόξα και τιμή,
να λάμπεις σαν τον ήλιο!
Εμείς, που, σήμερα, αναπνέουμε τον αέρα της ελευθερίας, στην αγαπημένη μας Μακεδονία και απολαμβάνουμε τους καρπούς της θυσίας όλων αυτών των επώνυμων και ανώνυμων αγωνιστών και
αγωνιστριών, ας σεβαστούμε τους αγώνες τους και ας υπερασπιζόμαστε, ως πολυτιμότατο θησαυρό, τα ιδεώδη και τα ιδανικά που μας άφησαν, ως απαράγραπτη, ιστορική παρακαταθήκη, αντιμετωπίζοντας με ακράδαντα επιχειρήματα, όλους αυτούς τους ανιστόρητους και χρεωκοπημένους κράχτες της υστερόβουλης παραχάραξης της ιστορικής αλήθειας της Μακεδονίας μας, καταδικάζοντάς τους στον καιάδα της απαξίωσης.
Με άπειρο σεβασμό, υποκλινόμαστε μπρος στο μεγαλείο της θυσίας του ήρωα Παύλου Μελά και όλων των Μακεδονομάχων, καταθέτοντας ως ελάχιστο φόρο τιμής τον στέφανο της άπειρης ευγνωμοσύνης μας.
Θεωρούμε πως είναι αδήριτη ανάγκη οι Ελληνόπαιδες να διδάσκονται αυτές τις λαμπρές σελίδες της ιστορικής πορείας της πατρίδας μας, για να εφοδιάζονται με αγωνιστικό φρόνημα, με ευγενικά ιδεώδη και τις απαράμιλλες αξίες της φυλής μας.
