Tου ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
«Η αληθινή ελευθερία δεν είναι να κάνεις ό,τι θέλεις,
αλλά το δικαίωμα να κάνεις αυτά που πρέπει».
(Β. Ουγκώ)
Μία από τις θεμελιώδεις αλήθειες του χριστιανισμού, φίλοι αναγνώστες, είναι η ελευθερία και η ευθύνη του ανθρώπου. Όσον, όμως, απλή φαίνεται η πρόταση αυτή, τόσο βαθύ και ευρύ είναι το νόημά της.
Πολλοί ομιλούν περί ελευθερίας, αλλά λίγοι γνωρίζουν τη σημασία της. Γιατί η ελευθερία έχει ηθικό και πνευματικό περιεχόμενο και αναφέρεται πρωτίστως στην ψυχική υπόσταση του ανθρώπου. Αποτελεί βασική ιδιότητα του Θεού και ουσιώδες γνώρισμα του ανθρώπου.
Ο υλιστής και ο αθεϊστής δεν πιστεύουν στην ελευθερία, αλλά στην τυφλή και μηχανική αναγκαιότητα των φυσικών νόμων. Για αυτούς το παν είναι ύλη και αναγκαιότης, μηχανικές και αναγκαίες εκδηλώσεις των ιδιοτήτων της ύλης. Στην εποχή μας πλέον επίμαχον και γοητευτικόν σύνθημα είναι η ελευθερία. Ατομική και κοινωνική ελευθερία, εθνική και πολιτική ελευθερία, φιλοσοφία και επιστήμη, τέχνη και τεχνολογία, οι πάντες και τα πάντα ομιλούν περί ελευθερίας. Άνθρωποι πάσης τάξεως και ηλικίας, πάσης μόρφωσης και προέλευσης, και των δύο φύλων και όλων των παρατάξεων, όλοι μιλάνε και φωνάζουν, γράφουν και διαβάζουν περί ελευθερίας. Όλοι, όμως, έχουν διαφορετικές και συγκεκριμένες αντιλήψεις περί ελευθερίας, γι’ αυτό και καμία συμφωνία, καμία προσέγγιση και συνάντηση υπάρχει μεταξύ τους. Και αυτό, γιατί η αφετηρία και τα κίνητρα, ο προσανατολισμός και ο σκοπός όλων, στηρίζονται σε υποκειμενικά και αυθαίρετα δεδομένα, σε αρνητικά συστήματα και παραπλανητικά συνθήματα. Φιλόσοφοι και πολιτικοί, καλλιτέχνες και ποιητές, κοινωνιολόγοι και παιδαγωγοί, αντιμετωπίζουν όλη την ελευθερία ως κοινωνικό φαινόμενο και τοποθετούν αυτή μέσα στα στενά και ασφυκτικά πλαίσια των ατομικών δικαιωμάτων, των προσωπικών υποθέσεων και απαιτήσεων. Αλλά, τούτο μοιάζει με την ελευθερία, την οποία επιζητεί το εγκλωβισμένο θηρίο για να εισβάλλει στη ζούγκλα προς ικανοποίηση των ενστίκτων του.
Όσοι πάλι υπερβαίνουν τα στενά αυτά όρια και επιχειρούν να προχωρήσουν σε βαθύτερες ερμηνείες και υψηλότερες αναζητήσεις, επειδή στερούνται αλάνθαστης πυξίδας και σταθερού προσανατολισμού, καταλήγουν στον μηδενισμό, την άρνηση και τον αναρχισμό. Γιατί αγνοούν το του Παύλου:»Ού το πνεύμα Κυρίου εκεί ελευθερία». (Β’ Κοφ.3, 18).
Μόνο όπου υπάρχει το πνεύμα και το θέλημα του Κυρίου ως ανώτατη ρυθμίστρια δύναμη, ως ιδεώδες και επιδίωξη, μόνον εκεί υπάρχει η πραγματική ελευθερία.
Συνήθως, ελευθερία καλείται η ικανότητα του ανθρώπου να προσδιορίζει τον εαυτό του, ώστε χωρίς οποιοσδήποτε εσωτερικής ή εξωτερικής βίας ή ανάγκης, να εκλέγει και να ρυθμίζει τα της ζωής του. Για να επιτύχει αυτή η ελευθερία έγιναν πολλοί και σκληροί αγώνες, με εκατόμβες θυσιών και ολοκαυτώματα.
Αλλά, μια παρόμοια ελευθερία, η οποία ικανοποιεί μόνο βιολογικά και κοινωνικά ζητήματα του ανθρώπου, είναι θνησιγενής, εύκολα εκτρέπεται και μεταβάλλεται σε αναρχία και ασυδοσία και καταλήγει σε δουλεία και τυραννία. Γιατί αντιμετωπίζει τον άνθρωπο μόνο ως βιολογική και κοινωνική ύπαρξη, ως παραγωγική και καταναλωτική μονάδα, της οποίας η ελευθερία εξαντλείται στη δυνατότητα να κυκλοφορεί και να εργάζεται, να προοδεύει και να πολλαπλασιάζεται.
Άλλοι, πάλιν, εννοούν την ελευθερία όπως την κηρύσσει και την εφαρμόζει ο άθεος υλισμός και ο αρνητικός υπαρξισμός, οι οποίοι καταπατούν τις έμφυτες ηθικές αρχές και πνευματικές αξίες, περιφρονούν και απορρίπτουν τους κοινωνικούς θεσμούς και διακηρύσσουν τον ανεύθυνο και αγελαίο βίο.
Έρχεται, όμως, ο Απόστολος Παύλος να διακηρύξει ότι όλοι αυτοί, «ελευθερίαν επαγγελλόμενοι, αυτοί δούλοι υπάρχοντας της φθοράς» (Β’ Πετρ. 2,19), είναι ανίκανοι να κατανοήσουν και αναρμόδιοι να διδάξουν την ελευθερία. Γιατί μόνον εάν «ο Υιός ελευθερώσει υμάς, όντως ελεύθεροι έσεσθε». (Ιον. 8,16) «Τη ελευθερία, η Χριστός υμάς ηλευθέρωσε, στήκεται και μη ζυγώ δουλείας ενέχεσθε.» (Γαλ. 5,1)
«Υμείς επ’ ελευθερία εκλήθητε» (Γαλ. 5,1) « Μη γίνεσθε δούλοι ανθρώπων» (Α. Κορ. 7,23). Με τα πύρινα και ακατάλληλα αυτά συνθήματα, ο Απόστολος Παύλος θέλει να τονίσει ότι η ελευθερία αναφέρεται πρωτίστως στην ψυχοδιανοητική σφαίρα του ανθρώπου και επομένως πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ηθικό και πνευματικό αγαθό, το οποίον δεν εξαγοράζεται με υλικές παροχές.
Συνεπώς, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με μονωμένα και αποκομμένα από τις άλλες πνευματικές αξίες, μία από τις οποίες είναι και η προσωπική ευθύνη. Ελεύθερος σημαίνει υπεύθυνος. Χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει ευθύνη, αλλά και αντιθέτως χωρίς ευθύνη δεν υπάρχει ελευθερία. Προσωπική ελευθερία και αίσθημα ευθύνης συνυπάρχουν και συμβαδίζουν αδιάσπαστα και αδιαίρετα. Ευθύνη είναι η ικανότητα αυτοκριτικής και αυτοελέγχου των πράξεών μας προς εκτέλεση πνευματικών σκοπών.
Αυτή, όμως, προϋποθέτει ελευθερία, η οποία πάλιν αποτελεί τη συνειδητοποίηση, άσκηση και ανάπτυξη των εκ της ευθύνης, απορρεόντων καθηκόντων και υποχρεώσεων. Ουδείς δικαιούται να είναι ελεύθερος, αν προηγουμένως δεν γίνει υπεύθυνος. Ελευθερία σημαίνει ηθική, ευθύνη και συνείδηση καθήκοντος, πνευματική πειθαρχία και τάξη.
