Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής
Δρ Διδακτικής της Ιστορίας
Η Βέροια είναι μια πόλη με βαθιές ιστορικές ρίζες. Η μακραίωνη πορεία της αποτυπώνεται στα ίχνη της βυζαντινής, της μεσαιωνικής και της οθωμανικής περιόδου, τα οποία μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα ήταν ακόμη ορατά στον αστικό ιστό της. Παλιές φωτογραφίες και μαρτυρίες τοπικών συγγραφέων αποκαλύπτουν μια πόλη όπου βυζαντινά τείχη και πύργοι, εκκλησίες, οθωμανικά τεμένη και μιναρέδες, δημόσια κτίρια και παραδοσιακά σπίτια συνυπήρχαν σε ένα πολυσύνθετο ιστορικό τοπίο. Στενοί, ακανόνιστοι δρόμοι, σαχνισιά, μονόροφα και διώροφα σπίτια, βρύσες και μπουντουβάγιες συνέθεταν μια πόλη όπου τα ίχνη διαφορετικών εποχών και πολιτισμών παρέμεναν ζωντανά.
Η φυσιογνωμία της Βέροιας άρχισε να αλλάζει ριζικά κατά τον Μεσοπόλεμο. Σημαντικό σημείο καμπής αποτέλεσε το πολεοδομικό σχέδιο των μηχανικών Έρτσου και Μακρυδήμα που εκπονήθηκε το 1925 (Εικόνα 1).
Εικόνα 1. Σχηματική απόδοση του ρυμοτομικού σχεδίου της Βέροιας των μηχανικών Έρτσου και Μακρυδήμα. Πηγή: Δημήτρης Μάρτος. Πρόσβαση 12-3-2026. Διαθέσιμο στο https://tinyurl.com/2kezanku.
Ο χάρτης στην Εικόνα 1 αποτυπώνει τη νέα πολεοδομική διάταξη της πόλης σύμφωνα με το σχέδιο Έρτσου-Μακρυδήμα. Η πρόθεση είναι σαφής: ριζική αναδιάρθρωση της πόλης. Οι ευθύγραμμοι άξονες και τα γεωμετρικά οικοδομικά τετράγωνα επιχειρούν να αντικαταστήσουν τον ακανόνιστο ιστό της παλιάς Βέροιας. Πολλά στοιχεία της βυζαντινής και οθωμανικής της ιστορίας της πόλης που συνυπήρχαν στον ίδιο χώρο για αιώνες θεωρήθηκαν ως «εμπόδια» για την υλοποίηση του σχεδίου και έπρεπε να κατεδαφιστούν ή να αλλάξουν χρήση. Ανάμεσα σε αυτά περιλαμβάνονται σημαντικά μνημεία και τοπόσημα της Βέροιας.
Ειδικότερα κατεδαφίστηκαν:
- η μεσαιωνική ακρόπολη του Δουσάν (1350), όπου βρισκόταν ο Πύργος του Ρολογιού ένα τοπόσημο που είχε συνδεθεί με την καθημερινή ζωή των κατοίκων και αποτελούσε σημείο αναφοράς της πόλης
- μεγάλο μέρος της παλιάς αγοράς (Τσαρσί) στην οδό Κεντρικής και την πλατεία Αγίων Αντωνίου.
- το τείχος και οι πύλες της πόλης
- τζαμιά και μιναρέδες π.χ. το Τζαμί του Φιριντζή στη συμβολή της παρόδου Πλατάνων και της οδού Ν. Καββαδία, το Τζαμί της Νότιας Πλευράς της Πλατείας Ωρολογίου, το Τσερμέν Τζαμί στην Πλατεία Μάρκου Μπότσαρη, το Τζαμί της Πόρτας του Νερού (Σου Καπουσού Τζαμί) στο δρόμο προς τους Στρατώνες και το Τζαμί της Απέναντι Γειτονιάς (Καρσί Μαχαλά Τζαμί) στην οδό Μικράς Ασίας.
Κάποια τζαμιά άλλαξαν χρήση και έγιναν κατοικίες, π.χ. το Τζαμί του Σούμπαση στη συμβολή των οδών Ειρήνης και Μιαούλη, το Μπαΐρ Τζαμί στη συμβολή των οδών Σμύρνης και Ταντάλου, το Γιολά Γκελντί Τζαμί σε πάροδο της οδού Αθανασίου Διάκου, το Τζαμί της Μπαρμπούτας στη γέφυρα του Στρατού (Μαργιέ & Ματσκάνη, )
Η κατεδάφιση ή η αλλαγή χρήσης τους δεν ερμηνεύεται μόνο ως το αποτέλεσμα τεχνικών ή πολεοδομικών αναγκών. Πίσω από αυτές κρύβονται και βαθύτερες ιδεολογικές επιλογές. Μετά την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στο ελληνικό κράτος το 1912, ενισχύθηκε η επιδίωξη να τονιστεί ο «ελληνικός» χαρακτήρας των πόλεων της περιοχής. Στο πλαίσιο αυτό, πολλά μνημεία της οθωμανικής περιόδου δεν θεωρήθηκαν ως μέρος της ιστορικής κληρονομιάς της πόλης, αλλά ως κατάλοιπα μιας ανεπιθύμητης εποχής που έπρεπε να απομακρυνθούν ή να μετασχηματιστούν. Επιπλέον, η απομάκρυνση οθωμανικών κατασκευών συχνά θεωρήθηκε συμβολική πράξη «εξευρωπαϊσμού» και εθνικής αναδιαμόρφωσης του αστικού χώρου. Επίσης, οι μεσαιωνικές οχυρώσεις αντιμετωπίστηκαν ως στοιχεία ενός παρωχημένου παρελθόντος που εμπόδιζε την κυκλοφορία και την επέκταση των δρόμων καθώς και τη διαμόρφωση μιας «σύγχρονης» πόλης που θα ανταποκρινόταν στα πρότυπα της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολεοδομίας. Τέλος, η αύξηση του πληθυσμού με την εγκατάσταση των προσφύγων οδήγησε στην ανάγκη για νέες κατοικίες.
Το σχέδιο Έρτσου-Μακρυδήμα μπορεί να συνέβαλε στην εξέλιξη της Βέροιας σε μια σύγχρονη πόλη με καλύτερη οργάνωση και υποδομές, αλλά από την άλλη πλευρά οδήγησε στην απώλεια σημαντικών μνημείων που αποτελούσαν ζωντανές μαρτυρίες της ιστορίας της από τον Μεσαίωνα έως τη νεότερη εποχή και που αποτελούσαν μέρος της πολυπολιτισμικής της ταυτότητας.
Σήμερα η Βέροια εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικά τμήματα της ιστορικής της φυσιογνωμίας όπως βυζαντινές εκκλησίες, τμήματα των τειχών, παραδοσιακές συνοικίες, Παλαιά (11ος αιώνας) και Νέα Μητρόπολη (15ος αιώνας), Άγιος Αντώνιος (19ος αιώνας), Διοικητήριο (1906), 1ο Ελληνικό Γυμνάσιο (1906) (σημερινό Δημαρχείο), Ορτά Τζαμί, Μεντρεσέ Τζαμί.
Αυτά που απέμειναν λειτουργούν ως υπενθύμιση της ευθύνης της πόλης να τα διατηρήσει, να τα συντηρήσει και να τα προστατέψει. Αν και αυτά χαθούν στο όνομα ενός ακόμη «εκσυγχρονισμού», τότε η Βέροια χάνει οριστικά τα ίχνη της πολυπολιτισμικής της ιστορίας και μετατρέπεται σε μια πόλη χωρίς μνήμη.
Το ερώτημα που τίθεται είναι: θέλουμε μια πόλη που διατηρεί τα ίχνη της μακραίωνης ιστορίας της ή μια πόλη που, στο όνομα της ανάπτυξης, κατεδαφίζει την ιστορική της μνήμη;
Βιβλιογραφικές αναφορές
Μαργιέ, Α. & Ματσκάνη, Α. (2007). H οθωμανική αρχιτεκτονική στην πόλη της Bέροιας. APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ, τχ. 105: 75.
Μάρτος, Δ. (2012). Ιδεολογία και σχεδιασμός στα 1920. Το σχέδιο πόλης της Βέροιας των Έρτσου και Μακρυδήμα. Διαθέσιμο στο https://tinyurl.com/2kezanku
