«Χρωστά» το όνομά του στο γεγονός ότι ήταν ο 8ος μήνας (October) του ρωμαϊκού ημερολογίου και ήταν αφιερωμένος στον Άρη. Τον παρίσταναν μάλιστα με μορφή κυνηγού που έχει λαγό στα πόδια του και πουλιά πάνω από το κεφάλι.
Ήταν ο 4ος μήνας του αττικού ημερολογίου και ονομαζόταν Πυανεψιών από τα ιερά Πυανέψια ή Πυανόψια, γιορτές προς τιμήν του Απόλλωνα. Στα τέλη του μήνα οι Αθηναίοι γιόρταζαν και τα Απατούρια που ήταν οικογενειακή γιορτή και αφορμή γι’ αυτήν έδινε η εγγραφή των παιδιών τους – αγοριών και κοριτσιών – στους καταλόγους των ελεύθερων πολιτών.
Τα Απατούρια είχαν διάρκεια τρεις ημέρες. Η α΄ ημέρα λεγότανε Δόρπεια γιατί τα μέλη της οικογένειας μαζευότανε στο σπίτι, του πιο ευκατάστατου συγγενή τους για κοινό δείπνο που λεγόταν «δόρπος». Τη β΄ ημέρα την ονόμαζαν Ανάρρυση και έκαναν θυσία προβάτου και κατσικιού στο θεό προστάτη. Συνήθως ήταν ο Δίας Φράτριος ή η Αθηνά Φρατρία. Η γ΄ ημέρα λεγότανε Κουρεώτις γιατί μπαίνανε στην φρατρία = ομάδα συγγενών οι «κούροι» και οι «κόρες».
Οι γονείς που έγραφαν τα παιδιά τους στους καταλόγους των ελεύθερων πολιτών, πρόσφεραν πρόβατο ή αρνί για θυσία.
Οι Αθηναίοι τον ονόμαζαν ακόμη τον μήνα αυτό και «Μαϊμακτηριώνα» από την αντίστοιχη γιορτή προς τιμή του γεωργού Δία Μαϊμάκτη (χειμωνιάτικου) και τότε ζητούσαν τις προσωρινές καιρικές καλοσύνες του, για να σπείρουν.
Ήταν ο κατ’ εξοχήν μήνας της φθινοπωρινής σποράς γι’ αυτό οι Ρωμαίοι τον έλεγαν Sementilius (semen=σπόρος). Άλλωστε και στον Ελλαδικό χώρο χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα σχετικές ονομασίες του Οκτώβρη όπως Σπορίας, Σπαρτός και Σποριάτης.
Σε κάποιες περιοχές της πατρίδας μας τον αποκαλούν «Μπρουμάρης» (ομιχλώδης, σκοτεινός), «Παχνιστής» (από την πάχνη που πέφτει στα χωράφια) αλλά και «Βροχάρης» (από τις συχνές βροχές).
Πανελλήνια όμως ο Οκτώβρης είναι γνωστός με τις ονομασίες «Αγιοδημήτρης» ή «Αϊδημητριάτης» από τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου (26/10).
Την ημέρα του Αγίου συνήθως ανοίγονται ή πρωτοδοκιμάζονται τα νέα κρασιά και σε πολλούς οινοπαραγωγικούς τόπους καλούν ακόμη και σήμερα στα σπίτια τους (μετά τη λειτουργία) του παπά να αγιάσει τα βαρέλια, ρίχνοντας στo «κρασί τους» αγιασμό και ευχόμενος «καλόπιοτο».
Σε άλλα μέρη – κυρίως στην Πελοπόννησο – ο νοικοκύρης παίρνει ένα μπουκάλι από το νέο κρασί και το πάει στην εκκλησία για να λειτουργηθεί και για να ευλογηθεί.
Στην Καπαδοκία της Μικράς Ασίας έβγαιναν ανήμερα του Αγίου Δημητρίου στα ξωκλήσια που λειτουργούσαν, φέρνοντας ο καθένας το δικό του κρασί σε στάμνα και εκεί γευμάτιζαν και γλεντούσαν όλοι μαζί.
Με ορόσημο τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου αρχίζει η επιστροφή των κοπαδιών και των κτηνοτρόφων από τα ψηλά βουνά στα χειμαδιά όπως και των παραδοσιακών μαστόρων (κτίστες-πετροτεχνίτες) στις οικογενειακές τους εστίες.
Τέλος ο Οκτώβρης που αρχίζει την ίδια ημέρα της εβδομάδας με τον Ιανουάριο (εκτός από τα δίσεκτα χρόνια), είναι ο μήνας με τα πρωτοβρόχια και τα χρυσάνθεμα που βαπτίσθηκαν και αϊδημητριάτικα και στην Κύπρο Οχτωβρούδια.
Επιμέλεια: Μάκης Δημητράκης
