Έρευνα-Επιμέλεια: Μάκης Δημητράκης
Τριώδιο αρχικά είναι ένα από τα μεγάλα λειτουργικά βιβλία της εκκλησίας μας. Από το βιβλίο αυτό επικράτησε να λέγεται τριώδιο και όλη η χρονική περίοδος που στην εκκλησία διαβάζονται ύμνοι από το βιβλίο αυτό. Η φράση «άνοιξε το τριώδιο» σημαίνει πως στην εκκλησία αρχίζουμε να διαβάζουμε τους ύμνους από το ομώνυμο αυτό εκκλησιαστικό – λειτουργικό βιβλίο. Η αρχή του τριωδίου είναι η Κυριακή του Τελώνη του Φαρισαίου και το τέλος το Μεγάλο Σάββατο.
Ονομάσθηκε τριώδιο γιατί οι υμνογραφικοί κανόνες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο αυτό περιέχουν μόνο τρεις ωδές αντί των εννέα που συνήθως έχουν οι ύμνοι. Συνήθως το τριώδιο έχει την 8η, την 9η και μία από τις πρώτες πέντε ωδές.
Οι ύμνοι αυτοί γράφτηκαν από τον 5ο μέχρι τον 15ο αιώνα και τους έχουν συνθέσει είκοσι περίπου ποιητές-υμνογράφοι με πρώτο τον Κοσμά Μαϊουμά ενώ εξέχουσα θέση κατέχουν οι Θεόδωρος και Ιωσήφ Στουδίτης. Το τριώδιο σαν εκκλησιαστικό βιβλίο τυπώθηκε στην ελληνική γλώσσα για πρώτη φορά το 1522 μ.Χ. στη Βενετία.
Χρονικά η περίοδος του Τριωδίου περιλαμβάνει:
1. Τις προπαρασκευαστικές εβδομάδες πριν τη Σαρακοστή..
2. Τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή (μικρή θεωρείται η νηστεία των Χριστουγέννων).
3. Τη Μεγάλη Εβδομάδα
Ο προπαρασκευαστικές εβδομάδες είναι μεταξύ των Κυριακών:
α. Τελώνη και Φαρισαίου
β. Ασώτου Υιού (αποφωνή)
γ. Αποκριάς -Απόκρεω (κρεατινή)
δ. Τυροφάγου (Τυρινής)
Η επόμενη της Τυρινής -Δευτέρα- είναι γνωστή ως Καθαρά Δευτέρα και είναι η πρώτη ημέρα της νηστείας.
Η Μεγάλη Σαρακοστή περιλαμβάνει τις Κυριακές των Νηστειών.
Α. Ορθοδοξίας (αναστήλωση των εικόνων)
Β. Γρηγορίου του Παλαμά
Γ. Σταυροπροσκυνήσεως
Δ. Οσίου Ιωάννη της Κλίμακος
Ε. Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας
Η Σαρακοστή είναι η περίοδος που χαρακτηρίζεται από την υλική, σωματική και πνευματική νηστεία.
Στο διάστημα της Σαρακοστής και κατά τις Παρασκευές έχουμε τους Χαιρετισμούς και τον Ακάθιστο Ύμνο.
Ακολουθεί η Κυριακή των Βαΐων και η Μεγάλη Εβδομάδα (των Παθών).
Παλιότερα η αρχή του Τριωδίου -σε ορισμένα μέρη- αναγγελλόταν με πυροβολισμούς ή άλλο εντυπωσιακό τρόπο, με ταμπούρλα ή τσαμπούνες. Σε άλλα μέρη ο κήρυκας φώναζε πως πλησιάζουν οι Αποκριές και καθένας πρέπει να φροντίσει να προμηθευτεί το απαραίτητο κρέας.
Το Τριώδιο γίνεται ιδιαίτερα αισθητό από την Πέμπτη της Κρεατινής εβδομάδας, της Τσικνοπέμπτης, που είναι ημέρα ιδιαίτερης χαράς και που κάθε σπίτι θέλει να τσικνίσει (τσικνώσει), να ψήσει δηλαδή κρέας και η τσίκνα (μυρωδιά ψημένου κρέατος) να απλωθεί ολόγυρα. Το Σάββατο της ίδιας εβδομάδας (παραμονή της Κυριακής της Απόκρεω) είναι αφιερωμένο στη μνήμη των πεθαμένων (Ψυχοσάββατο).
Τέλος τριώδιο θα μπορούσαμε να πούμε σημαίνει πνευματική συλλογή, μετάνοια, ταπείνωση, προσευχή και μελέτη της Αγίας Γραφής. Με δύο λέξεις πνευματική καλλιέργεια.
