Του ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
Σήμερα (25-2-2024), φίλοι αναγνώστες, άνοιξε το Τριώδιο (που σημαίνει «τρεις ωδές»), χωρίς να έχει σχέση με το σημερινό καρναβάλι. Οι ωδές αυτές είναι πράγματι σπουδαία και εξαίσια ποιήματα, τα οποία περιέχονται στο ομώνυμο λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας μας. Ανοίγει την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου και κλείνει το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου.
Το εν λόγω λειτουργικό βιβλίο, έχει διατάξει έτσι τους ύμνους του, ώστε να αποτελούν μια κλίμακα πνευματικής ανάβασης. Κάθε εβδομάδα του είναι και ένα σκαλοπάτι της πνευματικής αυτής ανάβασης. Έτσι, προβάλλονται διαδοχικά, από το πρώτο (χαμηλό) σκαλοπάτι μέχρι το τελευταίο (πιο ψηλό), κάθε Κυριακή, από μία αρετή, ή μία πνευματική διαδικασία ή μία πνευματική προτροπή.
Για παράδειγμα, έχουμε αντίστοιχα και επιγραμματικά, τις πιο κάτω πνευματικές διεργασίες και νοήματα.
Ειλικρινής ταπείνωση και συναίσθηση της αμαρτυλότητας του ανθρώπου, αλλά και το έλεος του Θεού.
Ειλικρινής μετάνοια και επιστροφή, αλλά και τη συγχώρηση.
Ανθρώπινο αυτεξούσιο της θέλησης, αλλά και δικαία θεϊκή κρίση.
Ανθρώπινη παρακοή, αλλά και απόλυτη δικαιοσύνη του Θεού.
Ορθό δόγμα και ομολογία, αλλά και κατά χάριν αθανασία.
Ανθρώπινη μίμηση Αγίων, αλλά και δικαίωση.
Θάνατο, αλλά και ανάσταση με κατά χάριν θέωση.
Φθορά, αλλά και την ασύλληπτη υπέρβαση για τη μετάβαση από τη φθορά στην αφθαρσία.
Αποκορύφωμα της ανεπανάληπτης, αλλά και άγνωστης σε πολλούς, υμνογραφίας του Τριωδίου, είναι οι περίφημες ωδές και τα ποιήματα της Μεγάλης Εβδομάδος. Αυτά είναι συνθέσεις και μελοποιήσεις σπουδαίων και γνωστών ποιητών και μουσουργών με βαθύτερα φιλοκαλικά και δογματικά νοήματα, τονισμένα βέβαια στη βυζαντινή μουσική, η οποία ονομάζεται και μουσική των Ελλήνων.
Τα ποιήματα αυτά χαρακτηρίζονται από έναν άκρατον λυρισμό και πολλά λογοτεχνικά σχήματα. Από αυτά προκύπτει σαφέστατα πως μέσα από το θάνατο και την εκούσια θυσία πηγάζει η ζωή, αντίληψη ίσως απόκοσμη για τη σημερινή υλιστική και καταναλωτική φιλοσοφία. Τα όρια μεταξύ πένθους και χαράς ενίοτε εκμηδενίζονται σε αυτούς τους σταυραναστάσιμους ύμνους, οι οποίοι μιλούν πλέον για χαρμολύπη και χαροποιό πένθος.
Επίσης, μιλούν για την άκρα ταπείνωση, για την έμπρακτη υπέρτατη αγάπη, για την ανάσταση (μετάβαση από την ύλη στη θεωμένη μορφή της, πάντα, βέβαια, κατά χάριν), για την εν δυνάμει κατά χάριν θέωση της ανθρώπινης ύπαρξης (και συνεπώς θα λέγαμε σήμερα για τη μοναδική δυνατότητα της υπέρβασης του χωροχρόνου από την ανθρώπινη ύπαρξη) με την κατά χάριν μετάβαση στην καινή κτίση κ.λπ. Και όλα αυτά πηγάζουν, βέβαια, μέσα από τη θυσία του Θεανθρώπου.
Ο άνθρωπος καλείται, αν το θελήσει βέβαια, να βάλει στην καλή του προαίρεση και να κάνει έναν κατά δύναμη πνευματικό αγώνα, περιορίζοντας, κυρίως, τα ψυχικά κα σωματική του πάθη. Έχοντας χαρισμένο το κατ’ εικόνα, μπορεί να φθάσει στον καθ’ ομοίωση με την επενέργεια της Θείας Χάρης. Δυστυχώς, η γλώσσα των κειμένων αυτών δεν είναι εύκολα κατανοητή, με αποτέλεσμα οι ύμνοι αυτοί να παραμένουν «κρυμμένα μαργαριτάρια» για τον περισσότερο κόσμο. Υπάρχουν όμως εξαίρετες μεταφράσεις, για όσους επιθυμούν να κατανοήσουν τα θεόπνευστα αυτά νοήματα.
Θα μου επιτρέψετε, φίλοι αναγνώστες, να κλείσω το παρόν άρθρο μου με ένα θαυμάσιο ύμνο των Αίνων της Μεγάλης Τετάρτης. Αξίζει να προσέξει κανείς τις αντιθέσεις και την κατάληξή του.
Απολαύστε το!
«Οτε η αμαρτωλός προσέφερε το μύρον,
τότε ο μαθητής συνεφώνει τοις παρανόμας.
Η μεν έχαιρε κενούσα το πολύτιμον
Ο δε έσπευδε πωλήσαι τον ατίμητον.
Αύτη τον Δεσπότην επεγίνωσκεν,
Ούτος του Δεσπότου εχωρίζετο.
Αύτη ηλευθερούτο,
και ο Ιούδας δούλος εγεγόνει του εχθρού.
Δεινόν η ραθυμία! Μεγάλη η Μετάνοια,
ην μοι δώρησαι Σωτήρ,
ο παθών υπέρ ημών και σώσον ημάς.
