Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής,
Δρ Διδακτικής της Iστορίας
Τα τελευταία δυο χρόνια παρατηρείται ένας αυξανόμενος προβληματισμός για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην εκπαίδευση από εκπαιδευτικούς και μαθητές, και μάλιστα προσχολικής ηλικίας, ο οποίος επιχειρεί να απαντήσει σε κρίσιμα παιδαγωγικά και ηθικά ερωτήματα:
• Ποιος πρέπει να είναι ο σκοπός της χρήσης της ΤΝ σε σχέση με την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της δημοκρατικής συμμετοχής;
• Με ποιους τρόπους η ΤΝ μπορεί να ενισχύσει τον διάλογο, την επιχειρηματολογία και τη συλλογική λήψη αποφάσεων μέσα στη σχολική τάξη;
• Πώς μπορούν εκπαιδευτικοί και μαθητές να αναπτύξουν κριτική επίγνωση των αλγοριθμικών μηχανισμών, των προκαταλήψεων και των περιορισμών της ΤΝ;
• Πώς θα αντιμετωπιστούν ζητήματα ηθικής και δημοκρατίας, όπως η λογοκλοπή, η παραπληροφόρηση, η απώλεια πνευματικής αυτονομίας και η ανισότητα πρόσβασης στις ψηφιακές τεχνολογίες;
• Πώς μπορεί να αντιμετωπιστούν καλλιεργηθεί οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της υπερβολικής και άκριτης χρήσης της ΤΝ από εκπαιδευτικούς και μαθητές;
• Πώς μπορεί να συμβάλει η χρήση της ΤΝ στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της ενεργού συμμετοχής των μαθητών;
Η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα συνδέεται με την παιδαγωγική χρήση της ΤΝ στην εκπαίδευση προς όφελος της ανάπτυξης της δημοκρατικής πολιτειότητας (democratic citizenship).
Σύμφωνα με το πλαίσιο του Συμβούλιο της Ευρώπης για την Εκπαίδευση στη Δημοκρατική Πολιτειότητα (EDC) σκοπός της εκπαίδευσης είναι η διαμόρφωση πολιτών ικανών να συμμετέχουν ενεργά, κριτικά και υπεύθυνα στη δημοκρατική ζωή. Η δημοκρατική πολιτειότητα δεν περιορίζεται στη γνώση θεσμών ή κανόνων• προϋποθέτει ενεργούς, ενημερωμένους και κριτικά σκεπτόμενους πολίτες, ικανούς να αξιολογούν πληροφορίες, να συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο και να λαμβάνουν υπεύθυνες αποφάσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, η άκριτη ή παθητική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης από εκπαιδευτικούς και μαθητές έρχεται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές της Εκπαίδευσης στη Δημοκρατική Πολιτειότητα. Για παράδειγμα όταν η χρήση της ΤΝ περιορίζεαι στην αυτόματη παραγωγή απαντήσεων, στην αναπαραγωγή έτοιμου περιεχομένου ή στην υποκατάσταση της σκέψης από αλγοριθμικές διαδικασίες, υπονομεύεται η ανάπτυξη της αυτονομίας, της κριτικής σκέψης και της δημοκρατικής συμμετοχής.
Παρουσιάζουμε μερικά παραδείγματα παιδαγωγικής χρήσης της ΤΝ στο σχολείο για την ανάπτυξη της δημοκρατικής πολιτειότητας:
- Οι μαθητές εργάζονται σε ομάδες πάνω σε αυθεντικά κοινωνικά ή ιστορικά ζητήματα που σχετίζονται με τη δημοκρατία, την τεχνολογία και τα ανθρώπινα δικαιώματα: ερευνούν, συζητούν, αξιολογούν, συνεργάζονται, δημιουργούν, προτείνουν, παρουσιάζουν, αναστοχάζονται.
- Οι μαθητές ελέγχουν την αξιοπιστία των παραγόμενων απαντήσεων, εντοπίζουν προκαταλήψεις και τεκμηριώνουν τις τελικές τους θέσεις.
- Οι μαθητές συγκεντρώνουν επιχειρήματα υπέρ και κατά ενός ζητήματος (π.χ. «Η ΤΝ ενισχύει ή υπονομεύει τη δημοκρατία;»)
- Οι μαθητές συμμετέχουν σε διαλογική συζήτηση κοινωνικών και ιστορικών ζητημάτων∙ παρουσιάζουν και ανταλλάσσουν απόψεις μεταξύ τους, σέβονται τις διαφορετικές απόψεις, ακόμη κι αν είναι αντίθετες ή συγκρουόμενες με τις δικές τους.
Στο πλαίσιο της παιδαγωγικής χρήσης της ΤΝ, ο ρόλος του εκπαιδευτικού μετασχηματίζεται από μεταδότη γνώσης σε συντονιστή μάθησης και εγγυητή της δημοκρατικής διαδικασίας στην τάξη. Ο εκπαιδευτικός:
• θέτει σαφή παιδαγωγικά όρια στη χρήση της ΤΝ,
• ενθαρρύνει τον αναστοχασμό και τον διάλογο,
• διασφαλίζει ότι η τεχνολογία υπηρετεί τη μάθηση και όχι το αντίστροφο.
Συμπερασματικά, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση οφείλει να συνδέεται με διδακτικές πρακτικές που υποστηρίζουν την ενεργό μάθηση, μετασχηματίζουν τη σχολική τάξη σε δημοκρατική κοινότητα και διαμορφώνουν πολίτες ικανούς: να σκέφτονται κριτικά, να συνεργάζονται, να συμμετέχουν υπεύθυνα στον δημόσιο διάλογο και να αντιστέκονται σε κάθε μορφή προπαγάνδας, παραπληροφόρησης και χειραγώγησης. Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση αποκτά νόημα και προστιθέμενη αξία όταν λειτουργεί ως εργαλείο δημοκρατικής πολιτειότητας∙ δηλαδή όταν υποστηρίζει τους μαθητές να διαμορφώσουν κοινωνίες ψηφιακά προηγμένες και συγχρόνως δημοκρατικά δυνατές.
