«ἵνα ὑπεκκαίωσι τὸν ζῆλον τῶν μεταγενεστέρων ἐπὶ τὴν ἀρετὴν»
Του Απόστολου Ιωσηφίδη
1.- Ο Ευεργέτης.
Η γιορτή των Γραμμάτων (30 Ιανουαρίου, των Τριών Ιεραρχών) κορυφώνεται, στη Βέροια, με την επιμνημόσυνη δέηση ενώπιον της -προ της κύριας εισόδου του Δημαρχείου (ιστορικού Γυμνασίου)- προτομής[1] του ευεργέτη των σχολείων Δημητρίου Ρακτιβάν[2].
Τον Βεροιέα Δημήτριο Ρακτιβάν σκιαγραφεί στην ομώνυμη «ἱστορικὴ μονογραφία» του ο Λώλης Σμυρλής[3], μεταφέροντας τις εντυπώσεις του θείου του Ν. Χατζίκου «ὅστις ηὐτύχησε νὰ τὸν γνωρίσῃ, ὅταν οὗτος {= ο Ν. Χατζίκος} ἐσπούδαζεν εἰς τὴν Κων)πολιν»:
«Ὁ Δημήτριος Ρακτιβὰν ἦτο μειλίχιος καὶ εὐγενέστατος τοὺς τρόπους• ἦτο μετρίου ἀναστήματος, σωματώδης, τρέφων μικρὰν γενειάδα, πράου μορφῆς, ἀπαστράπτοντας ὀφθαλμούς, ὀξὺ βλέμμα, ἤρεμον σκέψιν καὶ λεπτὴν ὁμιλίαν• ἦτο ἄκρως ὀλιγόλογος. Πλῆθος ἄλλων προτερημάτων τὸν ἐκόσμουν, προεξάρχοντος τοῦ σπουδαιοτέρου τὸ “γνῶθι σαὐτόν”.»[4]
Ο Δημήτριος Ρακτιβάν του Μανουήλ γεννήθηκε στις 02-04-1827 στην Κωνσταντινούπολη. Με την σύζυγό του Μαρία Ισμυρίδου απέκτησαν 10 παιδιά [: Κωνσταντίνος, Θεόδωρος, Ευφροσύνη, Μανουήλ, Ελένη, Ευφημία, Εριφίλη, Αλέξανδρος, Σμαράγδα, Γρηγόριος]• και «ἀπὸ τοῦ ἔτους 1877 μετῴκησεν οἰκογενειακῶς εἰς Ἀθήνας, ἐπισκεφθεὶς κατ᾿ ἐπανάληψιν τὴν πατρίδα τῶν γονέων του {= Βέροια}»[5]• απεβίωσε (κατ’ αντιστροφή των ψηφίων της ημερομηνίας γέννησής του) στις 04-02-1893, βαρυαλγών λόγω της προ πενταετίας[6], και κατά τραγική σύμπτωση περίπου την ίδια ημερομηνία (02-02-1888), απώλειας της μόλις 19ετούς θυγατέρας του Ευφροσύνης.
2.- Ο σεβαστός προστάτης.
Την πολυεπίπεδη, φανερή και κρυφή, αγαθοεργό δράση και την κοινωνική προσφορά και ακτινοβολία του προέβαλε, την επαύριο της κηδείας του, ο αθηναϊκός τύπος:
«Δημήτριος Ρακτιβὰν
Γόνος ἀρχαίας Φαναριωτικῆς οἰκογενείας, τῦπος ἰδανικῆς τιμιότητος καὶ σωφροσύνης, δυσαναπλήρωτον καταλιπὼν κενὸν ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἀγαθοεργίας, ἐκηδεύθη χθὲς {= 05-02-1893} ὁ Δημήτριος Ρακτιβάν, ὁ σεβαστὸς ἐν κρυπτῷ προστάτης πολυαρίθμων ἐνδεῶν. Τὴν κηδείαν του ἐπιβλητικωτάτην συνώδευσεν ἅπασα ἡ παρ᾿ ἡμῖν ἐκλεκτὴ κοινωνία, παρ᾿ ᾗ ἀμέριστον ἀπέλαυε τὸν σεβασμὸν καὶ τὴν ἐκτίμησιν.»
«Ἀκρόπολις», 06-02-1893.
και συμπύκνωσε αριστοτεχνικά ο Γιώργος Χιονίδης:
«[…] Ὁ Δημήτριος Ρακτιβὰν ὑπῆρξε μέγας εὐεργέτης τῶν σχολείων τῆς Βεροίας. Ἡ συμβολή του ὑπήρξε γενναῖα καὶ πολυετοῦς διαρκείας, συνίστατο δὲ κυρίως εἰς παγίαν οἰκονομικὴν ἐνίσχυσιν τούτου πρὸς τὰ σχολεῖα, ἐξ 60, καὶ πλέον, ὀθωμανικῶν λιρῶν, ἐτησίως, πρὸς τούτοις δὲ καὶ εἰς τὴν χορήγησιν ὑποτροφιῶν εἰς πολλοὺς ἀπόρους Βεροιεῖς[7] καὶ Βεροιωτίσσας, διὰ τὴν συνέχισιν τῶν σπουδῶν των, εἰς Θεσσαλονίκην, εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ εἰς τὰς Ἀθήνας. […]»[8]
3.- Η πενθηφόρος κοινότης.
Ο Αναστάσιος Χριστοδούλου και ο Λώλης Σμυρλής κατέγραψαν τις εκδηλώσεις με τις οποίες η ελληνορθόδοξη κοινότητα της Βέροιας πένθησε τον ευεργέτη της και τίμησε την μνήμη του:
«Ἡ εἴδησις τοῦ θανάτου του προὐκάλεσεν ἄφατον λύπην εἰς τοὺς κατοίκους τῆς πόλεως […] ἡ δὲ ἑλληνικὴ κοινότης ἀπεφάσισε νὰ πραγματοποιῇ ἐτήσιον μνημόσυνον τὴν 26ην Φεβρουαρίου, νὰ ἀναρτήσῃ μεγάλην ἐλαιογραφίαν τοῦ μεταστάντος εἰς τὸ Παρθεναγωγεῖον[9] καὶ νὰ στήσῃ ἀνδριάντα του εἰς τὴν Μητρόπολιν (εὑρισκόμενον νῦν εἰς τὸ Γυμνάσιον Θηλέων τῆς πόλεως) […]»[10]
«Ἡ πόλις τῆς Βεροίας μετὰ πολλῆς συγκινήσεως ἐπληροφορήθη τὸν θάνατον τοῦ ἐκλεκτοῦ τέκνου της Δημητρίου Ρακτιβὰν καὶ ἀμέσως ὁ τότε Μητροπολίτης Κοσμᾶς συνεκάλεσε τοὺς τότε Δημογέροντας, Σιορμανωλάκην, Καμπίτογλου, Μαλούταν καὶ ἄλλους προκρίτους καὶ εἰς τὴν ἔκτακτον συνεδρίαν ταύτην “ἀπεφασίσθη νὰ γίνῃ μνημόσυνον ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῆς ψυχῆς τοῦ μεγάλου εὐεργέτου Βεροίας καὶ πολλαχῶς ἐξυπηρετήσαντος τὴν πατρίδα του Δημ. Ρακτιβάν”.
Συνεκροτήθη δὲ καὶ ἐπιτροπή, ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ Μητροπολίτου Βεροίας, ἥτις δι᾿ ἐράνου ἁπάντων τῶν Βεροιέων ἀνηγέρθη ἡ προτομή του πρὸ τοῦ Μητροπολιτικοῦ μεγάρου τιμῆς ἕνεκεν ὡς εὐεργέτου τῶν σχολῶν.»[11]
4.- Το κληροδότημα…
Ο Δημήτριος Ρακτιβάν, τακτικός και γενναιόδωρος συνδρομητής των σχολείων της Βέροιας όσο ζούσε, φρόντισε με την διαθήκη του να εξασφαλίσει ετήσιο εισόδημα (100 λίρες Τουρκίας) για τα σχολεία της ιδιαίτερης πατρίδας του:
«Ἀπόσπασμα Ἰδιογράφου διαθήκης Δημητρίου Ρακτιβὰν
δημοσιευθείσης διὰ τοῦ ὑπ᾿ ἀριθ. 325 τῆς 9 Φεβρουαρίου 1893 πρακτικοῦ τοῦ Δικαστηρίου τῶν ἐν Ἀθήναις Πρωτοδικῶν.
[…] Εἰς τὴν σύζυγόν μου ἀφήνω τὰ εἰσοδήματα ἐκ τῶν ἐνοικίων τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει εἰς Βαξὲ Καποῦ Χανίου[12], ὅπως φαίνονται ἤδη καὶ εἰς τὰ ἐμπορικά μου βιβλία περασμέναι κατ᾿ ἔτος αἱ “εἰσπράξεις ἐνοικίων, εἰς πίστωσιν τῆς μερίδος ῾῾Μαρίας Δ. Ρακτιβάν᾿᾿”, εἰς αὐτὴν ὄθεν ἀνήκουν ὅσα ἐνοίκια εἰσπραχθοῦν μέχρι τοῦ θανάτου μου, καὶ ὅσα θὰ εἰσπράττωνται κατόπιν ἐν ὅσῳ ζῇ, μετὰ δὲ τὴν ἀποβίωσίν της θὰ ἀνήκουν εἰς τὰ τέκνα μας.
Ἐκ τῶν ἀνωτέρω εἰσοδημάτων τοῦ Χανίου, ὁρίζω νὰ δίδωνται διαρκῶς ἑκατὸν λίρες Τουρκίας εἰς τὰ ἐν Βερροίᾳ Σχολεῖα τόσον ὑπὸ τῆς συζύγου μου ἐν ὅσῳ ζῇ, ὡς καὶ μετ᾿ αὐτὴν ὑπὸ τῶν τέκνων μου, ἢ ὁποιωνδήποτε ἄλλων κληρονόμων αὐτῶν. […]
Δι᾿ ὃ ἔγραψα ἰδιοχείρως καὶ ὑπέγραψα τὴν παροῦσαν μου διαθήκην μου τὴν 29 Μαΐου 1891 ἐν Ἀθήναις Δ. Ρακτιβάν»[13].
«Διὰ τῆς διαθήκης του κατέλιπεν ἐτήσιον κληροδότημα ἐξ 100 τουρκικῶν λιρῶν (10.800 γροσίων), ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τοῦ ἐν Μπαχτσὲ Καποῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως χανίου του. Τὸ ποσὸν τοῦτο κατεβάλλετο μέχρι τοῦ 1921, ὅτε ὁ Κωνσταντῖνος Ρακτιβὰν ἐγνώρισεν εἰς τοὺς ἁρμοδίους τῆς κοινότητος Βεροίας, ὅτι κωλύεται, ὅπως καταβάλλῃ τοῦτο εἰς τούτους, βάσει τοῦ Νόμου 402[14] καὶ θὰ δίδῃ τοῦτο εἰς τὰς ὑπὸ τοῦ Νόμου 2508[15] προβλεπομένας Ἐπιτροπάς, ἄλλως θὰ τὸ καταθέτῃ εἰς τὸ Ταμεῖον Παρακαταθηκῶν καὶ Δανείων.»[16]
5.- …η μετεξέλιξη…
Έτσι, το «ἐτήσιον κληροδότημα» των 100 τουρκικών λιρών έως το 1921 το εισέπραττε, προς κάλυψη αναγκών των σχολείων της, η κοινότητα της Βέροιας.
Ο Κωνσταντίνος Ρακτιβάν, εφαρμόζοντας την -τότε- πρόσφατη νομοθεσία (ν. 402/1914 και ιδίως 2508/1920), που μεριμνούσε για την περιέλευση της σχολικής περιουσίας «εἰς τὴν κυριότητα τοῦ ἱδρυομένου τοπικοῦ Ταμείου ἐκπαιδευτικῆς προνοίας» και για την χρήση της «τοῦ λοιποῦ ἀποκλειστικῶς δι᾿ ἐπιτοπίους ἐκπαιδευτικὰς ἀνάγκας», ανακοίνωσε «εἰς τοὺς ἁρμοδίους τῆς κοινότητος Βεροίας» ότι εφεξής το εισόδημα αυτό θα το απέδιδε στο τοπικό Ταμείο Εκπαιδευτικής Προνοίας ή, αν αυτό δεν ήταν εφικτό (π.χ. λόγω καθυστερήσεων στην σύσταση και οργάνωση του Ταμείου Εκπαιδευτικής Προνοίας), θα το κατέθετε στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.
Το 1930 (όταν ο Κωνσταντίνος ήταν Πρόεδρος του τότε νεοσύστατου Συμβουλίου της Επικρατείας) ο αδελφός του Γρηγόριος πρότεινε και το «Ὑπουργεῖον Παιδείας {με Υπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου τον πρεσβύτερο} ἀπεδέχθη» να καταθέσουν οι κληρονόμοι του Δημητρίου Ρακτιβάν στην Εθνική Τράπεζα 125 ομολογίες Ανταλλαξίμων[17] έναντι της απαλλαγής τους από την υποχρέωσή τους να αποδίδουν ετησίως 100 λίρες Τουρκίας στα σχολεία της Βέροιας.
Το 1938 τα έσοδα του (μετατραπέντος σε ομολογίες) κληροδοτήματος υπήχθησαν στην διαχείριση του Υπουργείου Οικονομικών (Διεύθυνση Εθνικών Κληροδοτημάτων)[18], ενώ μετά την εφιαλτική δεκαετία του 1940, η τοπική εφημερίδα «Ἀστὴρ» προέβαλε[19] σειρά εύλογων αποριών για «τὰ κληροδοτήματα τῆς πόλεως {= Ρακτιβάν, Πρωτοψάλτου, Σιορμανωλάκη}».
Στην απάντησή του (που δημοσιεύθηκε αυτούσια στον «Ἀστέρα») το Υπουργείο Εξωτερικών γνωστοποίησε στην εφημερίδα τις επελθούσες (το 1930) μεταβολές, υπογραμμίζοντας πως για όλ’ αυτά είχε εγγράφως ενημερωθεί το «Ταμεῖον Ἀνεγέρσεως Διδακτηρίων Βερροίας» από τον Ιούνιο του 1940:
«Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος
Ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν
Διεύθυνσις Ἀποδήμου Ἑλληνισμοῦ Μεταναστεύσεως & Μορφωτικῶν Σχέσεων
Ἀριθ. Πρωτ. 37298/ΑΙΙ/3
Γενικὰ
Ἐν Ἀθήναις τῇ 29-4-1954
“Περὶ κληροδοτημάτων τῆς πόλεως Βερροίας”
[…] Τὸ κληροδότημα Ρακτιβὰν
Τὸ κληροδότημα τοῦτο συνίστατο εἰς καταβολὴν ἐτησίως 100 λιρῶν Τουρκίας ἐκ μέρους τῶν κληρονόμων Δ. Ρακτιβὰν ὑπὲρ τῶν Σχολείων Βερροίας.
Τὸ Ὑπουργεῖον Παιδείας ἀπεδέχθη διὰ τοῦ ὑπ᾿ ἀριθ. 15501/17-4-30 ἐγγράφου του πρὸς τὸν Κύριον Γρηγόριον Δ. Ρακτιβὰν τὴν κατάθεσιν παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ 80 ὁμολογιῶν Ἀνταλλαξίμων 1928 μὲ τοκομερίδιον Νο 7 καὶ 45 τοῦ 1928 μὲ τοκομερίδιον Νο 5 πρὸς ἀπαλλαγὴν τῶν κληρονόμων Δ. Ρακτιβὰν ἀπὸ τῆς ἐκ διαθήκης ὑποχρεώσεως αὐτῶν εἰς καταβολὴν 100 λιρῶν Τουρκίας ἐτησίας ὑπὲρ τῶν Σχολείων Βερροίας.
Τὰ ἀνωτέρω ἐγνώρισεν πρὸς τὸ Ταμεῖον Ἀνεγέρσεως Διδακτηρίων Βερροίας ὁ Δικηγόρος κ. Ἰ. Δημαρᾶς δι᾿ ἐπιστολῆς του ὑπὸ ἡμερομηνίαν 25 Ἰουνίου 1940.
Ἐντολῇ τοῦ Ὑπουργοῦ
Ὁ Διευθυντὴς
Δημήτριος Ἀργυρόπουλος[20]
Πληρεξούσιος Ὑπουργὸς»
«Ἀστὴρ Βερροίας», 17-05-1954.
6.- …και η παρερμηνεία του.
Αρκετά χρόνια αργότερα, στην άνθηση μιας, όπως αποδείχθηκε, εικονικής ευημερίας (δεκαετία του 1980), η πολλά υποσχόμενη Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης (ΕΠΑ), επαναδιατάσσοντας «οραματικά» τις δημόσιες λειτουργίες και υπηρεσίες στην πόλη, προέκρινε την μετατροπή του ιστορικού Γυμνασίου (στέγαζε, τότε, το 1ο Δημοτικό Σχολείο και το 2ο Λύκειο) σε Δημαρχείο.
Εμπνεόμενη από την επιβλητική παρουσία της προτομής του Δημητρίου Ρακτιβάν στην κύρια είσοδο του σχολικού μεγάρου, και αγνοώντας ή παραβλέποντας τις συνθήκες και τον χρόνο της εκεί τοποθέτησής της, επεδίωξε να αποσυνδέσει το εμβληματικό κτίριο από τις ιστορικές καταβολές του[21], μετονομάζοντάς το αυθαιρέτως σε «κτίριο Ρακτιβάν», - με τους θιασώτες της μετονομασίας άλλοτε να υπονοούν κι άλλοτε να διακηρύσσουν πως η ανέγερσή του ήταν προϊόν αποκλειστικά (ή, έστω, κατά το μέγιστο μέρος της) του ομωνύμου κληροδοτήματος.
Πολλοί Βεροιείς[22], εκ των εγγύς και των μακράν, χάριν της ιστορικής αληθείας αντέδρασαν, προφορικώς και γραπτώς, στην ψευδωνυμία, η οποία ευτυχώς, συν τω χρόνω, εξασθενεί και φθίνει.
7. Το Γυμνάσιο.
Άλλωστε, η σουλτανική άδεια για την ανέγερση του Γυμνασίου χορηγήθηκε στην Εκκλησία…
«Νέα Ἑλληνικὰ Σχολεῖα ἐν Μακεδονίᾳ
Ἡ Ὑ.{ψηλὴ} Πύλη ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν Πατριάρχην τεσκερέν, δι᾿ οὗ ἐπιτρέπει τὴν ἀνέγερσιν τριῶν νέων Ἑλληνικῶν Σχολείων ἐν Μακεδονίᾳ. Εἰς τὴν Ξάνθην, Βέρροιαν καὶ τὸ Γεβγελῆ.»
«Καιροί», 10-06-1902.
…και το ανεγερθέν, κατά τα έτη 1903-1906, σχολείο «λαμπρὸν δεῖγμα τῆς φιλομουσίας τῶν Βερροιέων» προξενούσε, ήδη από τα θεμέλιά του, τον θαυμασμό ακόμη και των συνηθισμένων στην θέα παρόμοιων μεγαλοπρεπών κτιρίων Θεσσαλονικέων:
«Ἡ μεγάλη τῶν Θεσσαλονικέων ἐκδρομὴ
Ἐν Θεσσαλονίκῃ, τῇ 14 Ἰουνίου 1905
[…] ἐγένετο τῇ παρελθούσῃ Κυριακῇ, 12ην τρέχοντος, ἡ προαγγελθεῖσα εἰς Βέρροιαν ἐκδρομὴ […] ἅπαν τὸ πλῆθος διελθὸν διὰ τῶν κεντρικωτέρων ὁδῶν τῆς πόλεως διηυθύνθη εἰς τὴν θέσιν “Ἐλιά”, λαμπράν, κατάφυτον καὶ εὔσκιον ἐξοχὴν εἰς μικρὰν ἀπὸ τῆς πόλεως ἀπόστασιν κειμένην. […]
Ἡ φιλοξενία τῶν Βερροιέων ἀπερίγραπτος. Πεντήκοντα καὶ πέντε ὀβελίαι ἀμνοὶ δαπάναις τῆς Κοινότητος εἶχον ὀπτηθῆ ὑπό εἰδημόνων […]
Καὶ ἐνῷ οἱ μὲν ἐχόρευον, οἱ δὲ ἐθεῶντο, ἄλλοι εἰσήρχοντο εἰς τὴν πόλιν, ὅπως ἐπισκεφθῶσι κατ᾿ οἶκον ἀρχαίους φίλους ἢ προσκυνήσωσι τὸν πολιοῦχον ἅγιον Ἀντώνιον ἢ ἴδωσι ἀξιοθέατα μέρη τῆς πόλεως.
Λίαν ἐθαυμάσαμεν τὸ τέμπλον τοῦ ἱεροῦ ναοῦ τῆς Μητροπόλεως διὰ τὴν λαμπράν αὐτοῦ τέχνην, ὡς καὶ τὸν ἄμβωνα τοῦ αὐτοῦ ναοῦ.
Πλησίον τοῦ ναοῦ εἴδομεν τὰ θεμέλια ἀνεγειρομένης μεγαλοπρεποῦς ἀστικῆς σχολῆς, ἥτις ἐντὸς ὀλίγου νέον λαμπρὸν δεῖγμα τῆς φιλομουσίας τῶν Βερροιέων θέλει παράσχῃ τοῖς ἐπισκεπτομένοις τὴν πόλιν αὐτῶν. […]»
«Κωνσταντινούπολις», 17-06-1905.
8.- (απαραίτητη παρένθεση)
«Ἡ μεγάλη τῶν Θεσσαλονικέων ἐκδρομὴ» (περιγραφή της οποίας ελπίζεται ότι, συν Θεώ, θα παρουσιαστεί προσεχώς) δεν είναι άλλη από την «μεγάλη ἐθνικὴ ἐκδρομή», στην οποία ο Αναστάσιος Χριστοδούλου αφιερώνει τις σελ. 24-28 του έργου του «Ἡ συμβολὴ τῆς Βεροίας εἰς τὸν Μακεδονικὸν Ἀγῶνα 1902-1908» (Βέροια, Σεπτέμβριος 1965), όπου δημοσιεύεται και η πασίγνωστη φωτογραφία του Αναστασίου Σιορμανωλάκη ομιλούντος (τουρκιστί) στα συγκεντρωμένα, από σχεδόν όλη την Κεντροδυτική Μακεδονία, πλήθη, στην «Εληά».
Όμως, τόσο ο Α. Χριστοδούλου, όσο και αρκετοί που μνημονεύουν την μεγαλειώδη αυτή παμμακεδονική εκδήλωση, σημειώνουν πως η εκδρομή έγινε την Κυριακή 12 Ιουνίου 1904, αντί του ορθού: Κυριακή 12 Ιουνίου 1905! Η 12η Ιουνίου του 1904 ήταν, με το τότε ισχύον ιουλιανό ημερολόγιο, ημέρα Σάββατο, ενώ τις εντυπώσεις των Θεσσαλονικέων καταγράφει ο ομογενειακός τύπος του 1905• συνεπώς: η χρονολόγηση της περίφημης φωτογραφίας πρέπει να μετατεθεί κατά ένα έτος.]
9.- «Ἐπὶ τῆς μεταφορᾶς τοῦ Ἀνδριάντος».
Εκπνέοντος του 1945 η (ασκούσα καθήκοντα Δημοτικού Συμβουλίου) -διορισμένη[23]- Διοικούσα τον Δήμο Επιτροπή αποφασίζει να μεταφερθεί η «εἰς σημεῖον ἀπόκεντρον καὶ μὴ συχναζόμενον» ευρισκόμενη προτομή του Δημητρίου Ρακτιβάν και να τοποθετηθεί «εἰς τὴν πολυσύχναστον τοποθεσίαν “Ἐληὰ” ἐντὸς τοῦ κήπου», στη συμβολή των οδών «Κεντρικῆς {= Εληάς} - Βαρβάρας (= προέκταση της Ανοίξεως προς Πιερίων) - Περιφερειακῆς (= Ανοίξεως)»:
«Ἀπόφασις 262
Ἡ Διοικοῦσα τὸν Δῆμον Βερροίας Ἐπιτροπὴ συνῆλθεν σήμερον τὴν 21ην τοῦ μηνὸς Δ/βρίου τοῦ 1945 ἔτους, ἡμέραν Παρασκευὴν καὶ ὥραν 6ην μ.μ. […] κατόπιν […] προσκλήσεως τοῦ κ. Δημάρχου καὶ Προέδρου τῆς Διοικούσης Ἐπιτροπῆς κ. Ἀλ. Καραποστολάκη[24], […] ἵνα κατὰ νόμον συζητήσῃ καὶ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τεθέντων θεμάτων. […]
Θέμα 4ον.- Ἐπὶ τῆς μεταφορᾶς τοῦ Ἀνδριάντος Ρακτιβάν.
Ὁ κ. Δήμαρχος εἰσηγεῖται ὅτι, ὁ Ἀνδριὰς τοῦ πολλαπλῶς εὐεργετήσαντος τὴν πόλιν Βερροίας Δημητρίου Ρακτιβὰν εὑρίσκεται ἐντὸς τοῦ προαυλίου τῆς Μητροπόλεως, εἰς σημεῖον τουτἔστιν ἀπόκεντρον καὶ μὴ συχναζόμενον ὑπὸ τῶν κατοίκων τῆς πόλεως καὶ ξένων, οἱ πλεῖστοι τῶν ὁποίων δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἀγνοοῦσιν ἐξ ἀκοῆς ἀκόμη τὸ ὄνομα τοῦ εὐργέτου των, οὐδὲ ὑπέπεσεν εἰς τὴν ἀντίληψίν τούτων ὁ ἀνδριὰς τούτου. Δεδομένου δέ, ὅτι οἱ ἀνδριάντες ἀνεγείρονται καὶ στήνονται, τόσον πρὸς τιμὴν καὶ διαιώνισιν τῆς μνήμης τῶν ἐναρέτων καὶ εὐεργετῶν, ὅσον καὶ ἵνα ὑπεκκαίωσι τὸν ζῆλον τῶν μεταγενεστέρων ἐπὶ τὴν ἀρετὴν καὶ δέον ὡς ἐκ τούτου νὰ τοποθετῶνται εἰς τὰ κεντρικώτερα καὶ πολυσύχναστα σημεῖα τῶν πόλεων πρὸς κοινὴν θέαν, προτείνει εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, ἵνα ἀποφασίσῃ νὰ μεταφέρῃ τὸν ἄνω ἀνδριάντα εἰς κατάλληλον σημεῖον τῆς πόλεως κατὰ τήν κρίσιν της.
Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή, ἀκουσασα τοῦ κ. Δημάρχου καὶ μετὰ διαλογικὴν συζήτησιν,
Ἀποφαίνεται ὁμοφώνως
Ἀποφασίζει ἵνα μετατεθῇ ὁ ἀνδριὰς τοῦ εὐεργέτου τῆς πόλεως Δημητρίου Ρακτιβὰν ἐκ τοῦ προαυλίου τῆς Μητροπόλεως καὶ στηθῇ εἰς τὴν πολυσύχναστον τοποθεσίαν «Ἐληὰ» ἐντὸς τοῦ κήπου ἐπὶ τῆς διασταυρώσεως τῶν τριῶν ὁδῶν Κεντρικῆς-Βαρβάρας-Περιφερειακῆς, ψηφίζει δὲ παμψηφεὶ πίστωσιν 200.000 δραχμῶν, πρὸς τὸν ὡς ἄνω σκοπὸν καὶ ἐγγράφει ἐν τῷ πρ/σμῷ τρεχούσης χρήσεως ἐν τῷ κεφ. 37 ὑπ᾿ ἄρθρ. 4 σχετικὴν πίστωσιν 200.000 διὰ μεταφορὰν καὶ τοποθέτησιν τοῦ ἀνδριάντος Ρακτιβὰν ἐν τῇ θέσει “Ἐληὰ” μεταφέρουσα ταύτην τὴν πίστωσιν ἐκ τοῦ Ἀποθεματικοῦ κεφ. (38) τοῦ πρ/σμοῦ τρεχούσης χρήσεως.»
Η Επαρχία Ημαθίας, ασκώντας με αυστηρότητα έλεγχο σκοπιμότητας, δεν εγκρίνει[25] την απόφαση του Δήμου:
«Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος
Ἐπαρχία Ἠμαθίας
Ἀριθμ. Πρωτ. 142
Βέροια 29/1/46
Δὲν ἐγκρίνεται καθόσον ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Δήμου δὲν ἐπιτρέπει δαπάνας αἵτινες δὲν εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖαι.
Ὁ ἔπαρχος
Λ. Τσαμαδὸς»[26]
Μόλις 5 ημέρες μετά την άφιξη στον Δήμο της απορριπτικής απόφασης του Επάρχου, η Επαρχία Ημαθίας αποσπάται από τον Νομό Θεσσαλονίκης (ως διοικητική μονάδα, όχι όμως και ως εκλογική περιφέρεια) και ιδρύεται ο ομώνυμος Νομός[27].
Ακριβώς ένα μήνα αργότερα, η Διοικούσα Επιτροπή εκδίδει πανομοιότυπη με την προηγούμενη απόφαση, εμμένοντας στην μεταφορά της προτομής Ρακτιβάν «ἐκ τοῦ προαυλίου τῆς Μητροπόλεως» και στην τοποθέτησή της «ἐντὸς τῆς πολυσυχνάστου θέσεως Ἐληά»:
«Ἀπόφασις 34
Ἡ Διοικοῦσα τὸν Δήμον Βερροίας Ἐπιτροπὴ συνῆλθε σήμερον τὴν 5ην τοῦ μηνὸς Μαρτίου τοῦ 1946 ἔτους, ἡμέραν Τρίτην καὶ ὥραν 6ην μ.μ. […] κατόπιν […] προσκλήσεως τοῦ Δημάρχου καὶ Προέδρου τῆς Διοικούσης Ἐπιτροπῆς κ. Ἀλεξάνδρου Καραποστολάκη, […] ἵνα κατὰ νόμον συζητήσῃ καὶ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τεθέντων θεμάτων.
Θέμα 10ον). Ψήφισις διαφόρων πιστώσεων.
Ὁ Δήμαρχος εἰσηγούμενος λέγει εἰς τὴν Διοικοῦσαν Ἐπιτροπήν ὅτι, ὡς γνωστόν, διὰ τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 262 π.ἔ., ἀποφάσεως τῆς Διοικούσης Ἐπιτροπῆς, εἶχεν ἀποφασισθῆ, ἵνα μετατεθῇ ὁ ἀνδριὰς τοῦ Εὐεργέτου τῆς πόλεως Δημ. Ρακτιβὰν ἐκ τοῦ προαυλίου τῆς Μητροπόλεως καὶ στηθῇ εἰς τὴν πολυσύχναστον τοποθεσίαν «Ἐληὰ» ἐντὸς τοῦ κήπου ἐπὶ τῶν 3 ὀδῶν Κεντρικῆς-Βαρβάρες-Περιφερειακοῦ, εἶχε δὲ ψηφισθῆ καὶ πίστωσις δραχμῶν 200.000 πρὸς τὸν ὡς ἄνω σκοπόν. Πλὴν ἡ Ἐπαρχία Ἠμαθίας, διὰ τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 142/25-1-1946 ἀποφάσεως, δὲν ἐνέκρινε τὴν ὡς ἄνω ἀπόφασιν, κρίνουσα ὅτι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Δήμου δὲν ἐπιτρέπει δαπάνας, αἵτινες δὲν εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖαι, καὶ προτείνει ὅπως ἡ Ἐπιτροπή, στηριζομένη εἰς τοὺς ἐν τῇ ὡς ἄνω ἀποφάσει της λόγους σκοπιμότητος, ἐπανέλθη ἐπὶ τοῦ ζητήματος, παρακαλοῦσα τὴν Προϊσταμένην Διοικητικὴν Ἀρχήν, ὅπως καὶ αὕτη λάβῃ ὑπ᾿ ὄψει τούτους καὶ ἐγκρίνῃ τὴν ρηθεῖσαν ἀπόφασιν.
Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή, ἀκούσασα τοῦ κ. Δημάρχου,
ἀποφασίζει παμψηφεὶ
Ἐμμένει εἰς τὴν ὑπ᾿ ἀριθμ. 262 π.ἔ. ἀπόφασίν της, περὶ μεταθέσεως τοῦ ἀνδριάντος Δημ. Ρακτιβὰν ἐκ τοῦ προαυλίου τῆς Μητροπόλεως καὶ τοποθετήσεως αὐτοῦ ἐντὸς τῆς πολυσυχνάστου θέσεως Ἐληὰ ἐπὶ τῆς διασταυρώσεως τῶν 3 ὁδῶν Κεντρικῆς-Βαρβάρες-Περιφερειακῆς καὶ περὶ ψηφίσεως 200.000 δραχμῶν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐγγραφομένου ἐν τῷ κεφαλ. 37 ἄρθρ. 4 τοῦ πρ/σμοῦ χρήσεως 1945-1946, διὰ μεταφορᾶς ἐκ τοῦ Ἀποθεμ. κεφαλαίου (38) τοῦ πρ/σμοῦ τρεχούσης χρήσεως.»
Επρόκειτο για την τελευταία συνεδρίαση της Διοικούσας Επιτροπής, με πρόσκληση και υπό την προεδρία του Α. Καραποστολάκη, ο οποίος μετά τριήμερο παραιτήθηκε, για να εκτεθεί ως υποψήφιος βουλευτής στις (μοιραίες) εκλογές της 31-03-1946[28].
10.- Έγκριση της μεταφοράς, αδυναμία μετακίνησης...
Μια εβδομάδα μετά τις εκλογές, σύσσωμο το Δημοτικό Συμβούλιο (= η Διοικούσα Επιτροπή) θέτει, με απόφασή του, στην διάθεση του Νομάρχη την παραίτησή του, καθώς δεν γνωρίζει «ἐὰν ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης» της «σχηματισθείσης μετεκλογικῆς Κυβερνήσεως»…
«Ἀπόφασις 54
Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Βερροίας συνῆλθε σήμερον τὴν 8ην τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου 1946 ἔτους, ἡμέραν Δευτέραν καὶ ὥραν 7 μ.μ. […] κατόπιν […] προσκλήσεως τοῦ Προέδρου αὐτοῦ κ. Ἀθαν. Ζαρούκα […] παρόντος καὶ τοῦ Δημάρχου Βερροίας κ. Μιχαήλ Γεωργιάδου[29], […] ἵνα κατὰ Νόμον συζητήσῃ καὶ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τεθέντων θεμάτων.
Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον λαβὸν ὑπ᾿ ὄψει, ὅτι σχηματισθείσης μετεκλογικῆς Κυβερνήσεως, ἧς δὲν γνωρίζει, ἐὰν ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης, πρὸς διευκόλυνσιν τοῦ ἔργου ταύτης, τίθησιν εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ κ. Νομάρχου Ἠμαθίας τὴν παραίτησίν του ἐκ τῶν ἀνατεθέντων αὐτῷ καθηκόντων.»
…και μόλις 3 μέρες αργότερα, στις 11-04-1946, περιέρχονται στον Δήμο δυο έγγραφα (190/02-04-1946, και 501/10-04-1946) της Νομαρχίας:
Με το -μονολεκτικό- πρώτο [το οποίο εισέρχεται στον Δήμο με αριθ. πρωτ. 1541/11-04-1946] ο πρώτος Νομάρχης του νεοσύστατου Νομού εγκρίνει την απόφαση μεταφοράς της προτομής…
«Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος
Νομαρχία Ἠμαθίας
Ἀριθ. Πρωτ. 190
Βέροια 2/4/46
Ἐγκρίνεται.
Ὁ Νομάρχης
Κ. Παπακυριᾶκος[30]»
…και με το -λακωνικό- δεύτερο [το οποίο εισέρχεται στον Δήμο με αριθ. πρωτ. 1545/11-04-1946] ο Νομάρχης ανακοινώνει πως δεν αποδέχεται την παραίτηση του Δημάρχου και των Δημοτικών Συμβούλων και τους καλεί «ὅπως συνεχίσωσι τὴν ἄσκησιν τῶν καθηκόντων των»:
«Αριθ. Πρωτ. 501
Βέρροια τῇ 10/4/46
Πρὸς τὸν κ. Δήμαρχον Βερροίας
Ἐνταῦθα
Ἀνακοινοῦμεν ὑμῖν ὅτι δὲν ἀποδεχόμεθα τὴν διὰ τῆς κατωτέρω ὑπ᾿ ἀριθ 54 ἐ.ἔ. ἀποφάσεως τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου ὑποβληθεῖσαν παραίτησιν αὐτοῦ ἐκ τῶν καθηκόντων του καὶ παρακαλοῦμεν ὅπως ἀνακοινώσητε αὐτοῖς ὅτι ἐπιθυμοῦμεν ὅπως συνεχίσωσι τὴν ἄσκησιν τῶν καθηκόντων των.
Ὁ Νομάρχης
Κ. Παπακυριᾶκος»
Η ταυτόχρονη λήψη των δυο νομαρχιακών αποφάσεων ανάβει το «πράσινο φως» για την συνέχιση της υπηρεσίας της δημοτικής αρχής, και ο Δήμαρχος αυθημερόν κοινοποιεί στον Μητροπολίτη την εγκριθείσα απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου περί μεταφοράς της προτομής:
«Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος
Δῆμος Βερροίας
Βέρροια τῇ 11/4/46
Ἀριθ. Πρωτ. 1547
Πρὸς
Τὸν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Βερροίας-Ναούσσης
Ἐνταῦθα
Ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ κοινοποιήσωμεν Ὑμῖν ἐν ἀντιγράφῳ, τὴν ὑπ᾿ ἀριθ. 34 ἐ.ἔ. ἀπόφασν τῆς Διοικούσης τὸν Δῆμον Βερροίας Ἐπιτροπῆς, ἐγκριθείσης διὰ τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 190/2-4-46 ὁμοίας τῆς Νομαρχίας Ἠμαθίας, ἵνα λάβητε γνῶσιν αὐτῆς.-
Ὁ Δήμαρχος Βερροίας
Μ. Γεωργιάδης»
Η λήψη διπλής δημοτικής απόφασης και η παροχή νομαρχιακής έγκρισης δεν σήμανε και την μεταφορά της προτομής. Αυτή (δικαιώνοντας, μάλλον, τις εκτιμήσεις του Επάρχου Λ. Τσαμαδού περί της οικονομικής καχεξίας του Δήμου) εξακολουθούσε να παραμένει στον περίβολο της Μητροπόλεως.
11.- …και η αναζήτηση νέας θέσης…
Ο (τότε νεοπαγής) «Θαρραλέος», -πάντα ορμητικός, συχνά αιρετικός και ενίοτε εριστικός-, καυτηρίαζε την εγκατάλειψη της προτομής και πρότεινε την μετατόπισή της «εἰς τὸν περίβολον τοῦ Γυμνασίου», επικαλούμενος την συνεισφορά του Ρακτιβάν στην ανέγερσή του• όμως, αν είχε αναδιφήσει (όπως ο ίδιος συνιστούσε εις πάντα ενδιαφερόμενο) «τοὺς παληοὺς κώδικας τῆς Δημογεροντίας φυλαττομένους ἐν τῇ ἱερᾷ Μητροπόλει» θα διαπίστωνε πως κάθε άλλο παρά «τὸ ἅπαντον σχεδὸν τῆς οἰκονομικῆς ἀρωγῆς» για την ανέγερση του Γυμνασίου πήγαζε από το κληροδότημα Ρακτιβάν[31].
Πάντως, και ανεξάρτητα από την αστοχία ή την επιπολαιότητα αυτής της σύνδεσης, διατυπώνεται γραπτώς και δημοσίως η πρόταση για εγκατάσταση της προτομής στο Γυμνάσιο…
«Προσέξατε τὰ μνημεῖα τῆς πόλεως
Στὸν περίβολο τοῦ Μητροπολιτικοῦ μεγάρου ὑπάρχει ἐστεμμένον τὸ ἄγαλμα τοῦ μεγάλου εὐεργέτου τῆς πόλεως Βεροίας, ἀειμνήστου Δημ. Ρακτιβάν.
Φόρον τιμῆς καὶ εὐγνωμοσύνης, διὰ τὰς μεγάλας εὐεργεσίας του πρὸς τὴν ἰδιαιτέραν του πατρίδα, τὴν Βέροιαν, τοῦ ἐκλεκτοῦ τούτου τέκνου της, ἀποτίουσα ἡ πόλις μας ἐν ἔτει 1900 ἔλαβε τὴν ὄντως ἐπαινετὴν καὶ ἁρμόζουσαν ἀπόφασίν της καὶ ἔστησε τὴν προτομὴν τοῦ ἀειμνήστου Δημητρίου Ρακτιβάν, τοῦ ὁποίου τὰς μεγάλας πρὸς τὴν πόλιν μας εὐεργεσίας του, θὰ πληροφορηθῇ πᾶς ὅστις ἀναδιφήσῃ τοὺς παληοὺς κώδικας τῆς Δημογεροντίας φυλαττομένους ἐν τῇ ἱερᾷ Μητροπόλει, μερίμνῃ τῆς ὁποίας ἔκτοτε κατ᾿ ἔτος τὴν Κυριακὴν τῆς Ὀρθοδοξίας καθ᾿ ἣν ἐτελεῖτο μνημόσυνον ἐν τῷ Μητροπολιτικῷ Ναῷ τῶν εὐεργετῶν καὶ δωρητῶν τῆς πόλεως ἐπηκολούθει παρόντων τῶν διδασκάλων καὶ μαθητῶν καὶ τῶν τιμώντων τὴν μνήμην του τελετὴ τῆς στέψεως τοῦ ἀγάλματος… […]
Καὶ πάντα ταῦτα ἐξακολουθοῦν νὰ τελῶνται κανονικῶς καὶ ἀδιαλείπτως […] {πλην} ἐκφράζω τὴν λύπην διὰ τὴν κατάστασιν εἰς ἣν εὑρίσκεται ἤδη τὸ ἄγαλμα τοῦτο τελείως μαυρισμένον καὶ ἐγκαταλελειμένον καὶ θὰ ἔδει ἐπειδὴ ὁ ἀείμνηστος Ρακτιβὰν συνεισέφερε τὸ ἅπαντον σχεδὸν τῆς οἰκονομικῆς ἀρωγῆς ἥτις ἀπητεῖτο διὰ νὰ οἰκοδομηθῇ τὸ περικαλλὲς τοῦτο μέγαρον τοῦ Γυμνασίου μας, νὰ μεταφερθῇ τὸ ἄγαλμα καὶ νὰ στηθῇ εἰς τὸν περίβολον τοῦ Γυμνασίου. […]»
«Θαρραλέος», 25-11-1946.
…πρόταση, που ο «Θαρραλέος» την επόμενη εβδομάδα επαναλαμβάνει, ελαφρώς παραλλαγμένη ως προς την, κατά την άποψή του, ενδεδειγμένη νέα θέση της προτομής• υποδεικνύει τον έναντι του Γυμνασίου και παραπλεύρως του κτιρίου (τότε οικίας) Κάππου δημοτικό χώρο: το γωνιακό ακίνητο (Μητροπόλεως και Βικέλα), το οποίο 6 χρόνια αργότερα το Δημοτικό Συμβούλιο, με την 262/21-12-1951 απόφασή του, παραχώρησε, δι’ ανταλλαγής[32], στον ΟΤΕ, με σκοπό την ανέγερση τηλεπικοινωνιακού μεγάρου.
«Ὁ Ρακτιβὰν
Ἐφ᾿ ὅσον γίνεται λόγος πρὸς ἐξεύρεσιν καταλλήλου θέσεως, γιὰ τὴν τοποθέτηση τῆς προτομῆς Ρακτιβάν, προτείνομεν ὡς τοιοῦτον τὸν ἔναντι τοῦ Γυμνασίου καὶ παραπλεύρως τῆς οἰκίας τοῦ κ. Κάππου χῶρον, ὅστις καταλλήλως διαρρυθμιζόμενος εἰς ἀνθῶνα θὰ ἐξωραΐσῃ ἀφ᾿ ἑνὸς τὸν τόπο καὶ ἀφ᾿ ἑτέρου ὁ Ρακτιβὰν θὰ βρίσκεται μπροστὰ στὸ ἀθάνατο ἔργο του, καλῶν καὶ ἑτέρους φιλομούσους συμπολίτας πρὸς μίμησιν.»
«Θαρραλέος», 02-12-1946.
Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1940, ούτε το πενιχρό δημοτικό ταμείο, ούτε -πολύ περισσότερο- ο ζόφος και η φρίκη του εμφύλιου σπαραγμού, άφηναν περιθώρια ανάληψης πρωτοβουλιών προς εφαρμογή των ειλημμένων και αρμοδίως εγκεκριμένων αποφάσεων μεταφοράς της προτομής, η οποία (από το προαύλιο της Μητροπόλεως) συνέχιζε, βεβαίως, να βρίσκεται στο επίκεντρο της εορτής των Γραμμάτων…
«Εἰς τὸν Μητροπολιτικὸν Ναὸν ἐπὶ τῇ ἑορτῇ τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν ἐγένετο προχθὲς τὸ ἐτήσιον μνημόσυνον τῶν Μεγάλων Εὐεργετῶν […] Μετὰ τὸ πέρας τῆς λειτουργίας ἐγένετο ἡ στέψις τοῦ ἀνδριάντος τοῦ ἀειμνήστου Δ. Ρακτιβὰν ὑπὸ τῆς Μαθητιώσης Νεολαίας.»
«Νέα Βέροια», 02-02-1948.
12.- …«εἰς τὴν εἴσοδον τοῦ Γυμνασίου».
Στα τέλη του 1950, ο Θεμελής Θεμελής, που συμμετείχε ως Δημοτικός Σύμβουλος στη λήψη των αποφάσεων 262/1945 και 34/1946 του Δημοτικού Συμβουλίου, επαναπροβάλλει την ανάγκη μετακίνησης «τοῦ ἐν λόγῳ ἀνδριάντος εἰς ἄλλο περίβλεπτο μέρος»• και, ως νέα θέση, προκρίνει «τὴν εἴσοδον τοῦ Γυμνασίου»• όχι επειδή η ανέγερση του σχολείου οφείλεται, δήθεν, στο κληροδότημα Ρακτιβάν, -αν όντως ίσχυε αυτό οπωσδήποτε θα το είχε, προς επίρρωση της πρότασής του, διατυμπανίσει ένας, όπως ο Θ. Θεμελής, επί σειρά ετών ενεργός δημότης και Δημοτικός Σύμβουλος και κατ’ επανάληψη Δημαρχών, με άμεση, προσωπική και βαθειά γνώση της δημοτικής ιστορίας-, αλλά για τον απλούστερο και φυσικότερο λόγο: «ἀφοῦ ἄλλωστε ὁ ἀοίδιμος αὐτὸς Βεργιώτης {= Δ. Ρακτιβάν} σχέσιν ἔχει μὲ τὰ γράμματα»:
«Ὁ Δημ. Ρακτιβὰν ὑπῆρξε μέγας εὐεργέτης τῶν σχολείων μας.
Οἱ συμπατριῶται του Βεροιεῖς ὡς δεῖγμα αἰωνίας εὐγνωμοσύνης ἀνήγειραν ἀνδριάντα τὸν ὁποῖον ἐπὶ τουρκοκρατίας διὰ λόγους σκοπιμότητος ἐτοποθέτησαν εἰς τὸν κῆπον τῆς Μητροπόλεως.
Ἀμφιβάλλω, ἂν πολλοὶ ἀπὸ τοὺς νέους Βεροιεῖς γνωρίζουν ὅτι ἐκεῖ παράμερα βρίσκεται κάποιος ἀνδριάς. Πρὸ πενταετίας εἶχα εἰσηγηθῇ εἰς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον τὴν μεταφορὰν καὶ τοποθέτησιν τοῦ ἐν λόγῳ ἀνδριάντος εἰς ἄλλο περίβλεπτο μέρος εἰς τὴν εἴσοδον τοῦ Γυμνασίου, ἀφοῦ ἄλλωστε ὁ ἀοίδιμος αὐτὸς Βεργιώτης σχέσιν ἔχει μὲ τὰ γράμματα.
Ὁ τότε ὅμως ἔπαρχος Ἠμαθίας κ. Τσαμαδὸς δὲν ἐνέκρινε τὴν μεταφορὰν διὰ λόγους οἰκονομίας. […]
Βέροια 16-12-50
Θεμελῆς Λ. Θεμελῆς»
«Ἀστὴρ Βερροίας», 18-12-1950.
Την παραπομπή της αποφασισθείσας μετακίνησης της προτομής στις ελληνικές καλένδες απέτρεψε, τελικά, η έναρξη των εργασιών ανέγερσης του (νέου) Μητροπολιτικού Μεγάρου…
«Βέροια, 5.- Ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ Πανοσιολογιωτάτου ἀρχιμανδρίτου κ. Π.{αύλου} Ταϊγανίδη παρουσίᾳ τοῦ δημάρχου κ. Καρατζόγλου, συνῆλθεν σήμερον ἡ ἐπιτροπὴ διὰ τὴν ἀνέγερσιν μητροπολιτικοῦ μεγάρου καὶ καθώρισε τὴν ἡμέραν ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς οἰκοδομήσεως τοῦ κτιρίου.»
«Μακεδονία», 06-05-1952.
«Τὸ ἄγαλμα Δ. Ρακτιβὰν
Ἐπανερχόμεθα καὶ πάλιν διὰ τὸ ζήτημα τοῦ Ἀγάλματος τοῦ Μεγάλου τῆς πόλεως Εὐεργέτου Δημητρίου Ρακτιβάν.
Τοῦτο πρέπει νὰ μεταφερθῇ ἀπὸ τὸν χῶρον ποὺ εἶχε στηθῆ ἐπὶ Τουρκοκρατίας τώρα μάλιστα μετὰ τὴν χρησιμοποίησιν τοῦ χώρου ἐκείνου ὡς Μητροπολιτικὸν μέγαρον καὶ νὰ τοποθετηθῇ εἰς τὸ προαύλιον τοῦ Γυμνασίου παραπλεύρως τοῦ ἐκκλησιδίου ὅπου εἶναι καὶ ἡ θέσις του.
Ἡ μεταφορά του πρέπει νὰ γίνῃ μὲ μεγάλην ἐπισημότητα διὰ νὰ ἐκδηλωθῇ ἡ εὐγνωμοσύνη τῆς πόλεώς μας πρὸς τὸν μέγαν εὐεργέτην της.»
«Αστήρ Βερροίας», 16-06-1952.
…έτσι, η προτομή του Δημητρίου Ρακτιβάν τοποθετήθηκε, «σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιθυμία τοῦ Λαοῦ τῆς Βεροίας», «εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ Γυμνασίου», εκεί όπου, εδώ και 30 χρόνια τώρα, υποδέχεται τους ενοίκους και επισκέπτες του Δημαρχείου, χωρίς -ευτυχώς- να χρειάζεται το προστατευτικό κιγκλίδωμα για το οποίο αγωνιούσε ο «Ἀστέρας»…
«Ἡ προτομὴ τοῦ Μεγάλου Εὐεργέτου τῶν Σχολείων Δημητρίου Ρακτιβὰν ἐτοποθετήθη εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ Γυμνασίου. Ἡ τοποθέτησίς εἶναι ὀρθή, σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιθυμία τοῦ Λαοῦ τῆς Βεροίας. Ἐπιβάλλεται ὅμως νὰ γίνῃ ἕνα κιγκλίδωμα καὶ νὰ περιφραχθῇ τοῦτο διότι οἱ μικροὶ μαθηταὶ παρ᾿ ὅλην τὴν ἐπίβλεψιν τῶν διδασκάλων καὶ τῶν καθηγητῶν θὰ ρυπαίνουν τὸ ἄγαλμα. Νομίζομεν ὅτι δὲν χρειάζεται μεγάλη δαπάνη καὶ οἱ ἁρμόδιοι ὀφείλουν νὰ φροντίσουν τὴν περίφραξιν τοῦ ὀλίγου πέριξ τῆς στηθείσης προτομῆς χώρου.»
«Ἀστὴρ Βερροίας», 22-09-1952.
13.- Η μετέωρη απόφαση.
…αλλά αναμένοντας την εκτέλεση μιας προαιώνιας απόφασης του Δημοτικού Συμβουλίου, που παραμένει μετέωρη…
«Ὁ Δῆμος Βεροίας, εἰς ἔκτακτον συμβούλιον μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς πόλεως ὑπὸ τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ καὶ ὅτε τὸ πρῶτον ὑπὸ χριστιανοῦ Ἕλληνος Δημάρχου ἐκλήθη τοῦτο εἰς συνεδρίαν, Δημαρχοῦντος τοῦ πατρός μου ἰατροῦ Ἀ.{ντωνίου} Σμυρλῆ (1916), τιμῆς ἕνεκεν καὶ εἰς δόξαν αἰωνίαν ὁ Δῆμος Βεροίας μίαν ὁδὸν τῆς πόλεως ἄγουσαν πρὸς τὸ Γυμνάσιον ὀνόμασε ὁδὸν “Δημητρίου Ρακτιβάν”.»[33]
[1] Υποδειγματική περιγραφή της προτομής, παρουσίαση των επί του βάθρου της επιγραφών και ποιητική μετάφραση της εγχάρακτης στην στήλη της ελεγείας του Παναγιώτη Καπλανίδη: Θωμάς Ιγν. Γαβριηλίδης, Τα αγάλματα της Βέροιας και της Νάουσας, Βέροια 2004• κεφ. Α-13, Η προτομή του Δημητρίου Ρακτιβάν, σ. 30-32.
[2] σε προγενέστερες εποχές (όταν αρχικά ο ευεργέτης αναπαυόταν στην αυλή της Μητρόπολης, και όταν αργότερα, από την σημερινή του θέση, «άκουγε» στους διαδρόμους του περικαλλούς -πλην μαραζωμένου- μεγάρου τετραγωνικές ρίζες και συνημίτονα να διασταυρώνονται με απαρέμφατα και χρονικοϋποθετικές μετοχές), μετά το μνημόσυνο μαθητές και μαθήτριες στεφάνωναν την προτομή κι ακολουθούσε, στην αίθουσα τελετών του Γυμνασίου (νυν αίθουσα συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου) «κέρασμα και μοίρασμα κολλύβων» (Θ. Γαβριηλίδης, σημ. 1) στους συμμετέχοντες (εκπροσώπους των αρχών και της εκπαιδευτικής κοινότητας)• επί της δημαρχιακής θητείας του Χρήστου Σκουμπόπουλου αναβίωσαν τα θέσμια, και επί πλέον ο εορτασμός συνεχιζόταν στον Χώρο Τεχνών, με την προσθήκη αφιερωμένης στην Παιδεία ημερίδας, στο πλαίσιο της οποίας ο Δήμος απένειμε τιμητικές διακρίσεις στους αφυπηρετήσαντες την προηγούμενη σχολική χρονιά λειτουργούς της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.
[3] Λώλης Σμυρλῆς, Δημήτριος Ρακτιβὰν Ἱστορικὴ Μονογραφία, Μακεδονικὰ Χρονικά, Βέροια Δεκέμβριος 1938.
[4] Λ. Σμυρλῆς, σ. 23.
[5] Λ. Σμυρλῆς, σ. 22.
[6] έτσι, κατά την εκδημία του Δ. Ρακτιβάν τον χαμό του πατέρα τους θρηνούσαν «εννέα τέκνα», όπως αναφέρει και η επί της προτομής του ελεγεία: «εννέα τέκν’ ερατεινά λιπών τοκέων έτι κρείσσω» (: και σε μετάφραση του Θωμά Γαβριηλίδη: «πίσω του αφήνοντας εννιά παιδιά των γονιών τους ανώτερα»).
[7] Άπορος Βεροιεύς, υποστηριζόμενος από τον Δ. Ρακτιβάν, ήταν και ο τραγικός αυτόχειρ Δημήτριος Παππάς:
«Χθὲς περὶ τὴν 4ην μ.μ. καὶ παρὰ τὸ κτῆμα Στρέφη εἰς θέσεις Πιθαράδικα ηὐτοκτόνησε διὰ ρεβόλβερ ὁ φοιτητὴς τῆς νομικῆς, μαθητὴς δὲ καὶ τῆς τηλεγραφικῆς καὶ τῆς ᾠδικῆς ἐν τῷ Ὠδείῳ, Δημήτριος Παπᾶς ἐκ Κωνσταντινουπόλεως, κυρίως ἐκ Βερροίας τῆς Μακεδονίας, ἀνεψιός τοῦ κ. Ρακτιβάν, εἰκοσιτριετὴς περίπου. […] Ἦτο καλὸς τὴν ὄψιν καὶ τοὺς τρόπους, ἐπιμελὴς νέος καὶ οὐδὲν παρεῖχε ὑπόνοιαν ὅτι οὕτως οἰκτρῶς θὰ ἐτελείονε. Φαίνεται ὅτι λόγοι ὑπερβάλλοντες ἐρωτικοῦ αἰσθήματος καὶ ἀτυχοῦς ἐξώθησαν τὸν νέον εἰς τὴν ἀπονενοημένην πρᾶξιν• μάλιστα εὑρέθη ἐπ᾿ αὐτοῦ χάρτης, ἐφ᾿ οὗ ἦσαν γεγραμμένοι στίχοι ἐκ ποιημάτων τοῦ κ. Παράσχου καὶ τοῦ μακαρίτου Στρατουδάκη.»
«Νέα Εφημερίς», 18-06-1885.
«Καὶ ἕτερον θῦμα τῶν κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἐπιδημουσῶν αὐτοκτονιῶν. Τὴν ιζ΄ {= 17-06-1885}, ὥρα 3 ½ μ.μ. παρὰ τὴν πλατεῖαν Πολυγώνου καὶ ἐπί τινος λόφου πλησίον τῆς οικίας τοῦ βουλευτοῦ κ. Ἀξελοῦ ηὐτοκτόνησε ὁ νέος Δημήτριος Παππᾶς. […] Ἐν τῷ χαρτοφυλακίῳ του εὑρέθησαν δρ. 10 εἰς χαρτονόμισμα, ἀπόδειξίς τις διδάκτρων διὰ τὸν μικρότερον ὡς εἰκάζεται ἀδελφόν του καὶ φάκελλος περιέχων τὴν φωτογραφίαν του καὶ στίχους καλλιγεγραμμένους ἐπὶ τετάρτου κόλλας. Ἦσαν δ᾿ οἱ στίχοι οἱ γνωστοὶ τοῦ μακαρίτου Στρατουδάκη: “Φεύγεις, φεύγεις, γλυκειὰ μαυρομάτα κλπ”. […] Κατὰ νεωτέρας πληροφορίας, πράγματι ἔρως ἦν ἡ αἰτία τῆς αὐτοκτονίας, τῆς ἐρωμένης δυστυχῶς μνηστευθείσης τῷ παρελθόντι Σαββάτῳ μετ᾿ ἄλλου. Τὸ πρωῒ ἐζήτησε παρὰ τοῦ συγγενοῦς του κ. Ρακτιβὰν φρ. 60, ἴσως πρὸς ἀγορὰν τοῦ φονικοῦ του ὅπλου. […] Κατὰ θετικωτέρας πληροφορίας, τὸν ἀτυχῆ νέον αὐτοκτονήσαντα δὲν ὡδήγησαν λόγοι ἐρωτικοί, ὡς ὑπετέθη κατ᾿ ἀρχάς, ἀλλὰ λόγοι χρηματικῆς ἀνεχείας• ὁ νέος ἦτο λίαν φιλότιμος καὶ ἱπποτικοῦ χαρακτῆρος• […] τὴν προτεραίαν ἐζήτησε παρὰ τοῦ συγγενοῦς του κ. Ρακτιβάν, ὅστις τὸν ὑπεστήριζεν, 100 φράγκα• τοῦ ἔδωσε δὲ 50, μὲ τὰ ὁποῖα ἠγόρασε τὸ ρεβόλβερ, δι᾿ οὗ ἐφονεύθη• […] Ὁ ἀτυχὴς οὗτος νέος, οὗ ἡ κηδεία ἐτελέσθη τὴν 18, κατήγετο ἐκ Βερροίας τῆς Μακεδονίας, ἀνετράφη ὅμως καὶ ἐπεραίωσε τὰς ἐγκυκλοπαιδικάς του σπουδὰς ἐν Κων/πόλει, διακρινόμενος πάντοτε ἐπὶ εὐφυίᾳ καὶ ἀγαθότητι αἰσθημάτων καὶ λοιποῖς ἄλλοις ἐκλεκτοῖς προτερήμασιν.»
«Ἀνατολικὸς Ἀστήρ», 26-06-1885.
[8] Γιώργος Χ. Χιονίδης, Δημήτριος Ρακτιβὰν [Ὁ φιλόπατρις Βεροιεύς], Μακεδονικὴ Ζωή, τχ. 20/Ἰαν. 1968, σ. 23.
[9] Πρόκειται, φυσικά, για το «Μελέτειον Παρθεναγωγεῖον», το νυν 2ο Δημοτικό Σχολείο, το οποίο (με 6 αίθουσες διδασκαλίας + 6 αίθουσες-γραφεία διδασκόντων + 1 μεγάλη αίθουσα τελετών) ήδη συμπλήρωνε την εποχή της εκδημίας του Δ. Ρακτιβάν (1893), δύο δεκαετίες λειτουργίας [το Γυμνάσιο (νυν Δημαρχείο), στην αίθουσα τελετών του οποίου τοποθετήθηκε αργότερα το πορτραίτο του Δ. Ρακτιβάν, είναι κτίσμα της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα, ενώ το 3ο Δημοτικό Σχολείο, στην όψη του οποίου μυωπικές αναγνώσεις αντικρίζουν το «αρχαιότερο εκπαιδευτήριο της πόλης» (!), αποπερατώθηκε, με την καθοριστική συνδρομή της Εκκλησίας, μόλις την τρίτη δεκαετία του 20ου αιώνα]:
«Ἀσμένως καὶ μετ᾿ ἐπαίνων δημοσιεύομεν τὴν ἑπομένην θεάρεστον καὶ γενναίαν πρᾶξιν. Μοναχός τις ἐκ Βερροίας {= ο Μελέτιος} , οὐχὶ τοσοῦτον εὔπορος ἀλλὰ φλεγόμενος ὑπὸ τοῦ εὐγενοῦς ζήλου νὰ πράξῃ καλόν τι εἰς τὴν πατρίδα αὐτοῦ, σκεφθεὶς ἐπί τινα χρόνον καὶ συμβουλευθεὶς φίλους αὐτοῦ, ἀπεφάσισε ν᾿ ἀνεγείρῃ ἰδίᾳ δαπάνῃ παρθεναγωγεῖον καὶ προσελθὼν εἰς τὸν πανιερώτατον πρόεδρον Βερροίας κ. Βενέδικτον ἐξέφρασεν αὐτῷ τὸν ἀγαθὸν πόθον τῆς ψυχῆς του. Ὁ πρόεδρος Βερροίας, ὑποδεξάμενος καὶ δεξιωθεὶς αὐτὸν μετὰ πολλῆς εὐφροσύνης, συνεκινήθη ἐπὶ τῇ ἀποφάσει τοῦ ἀνδρὸς καὶ ἐνίσχυσε καὶ ἐνεθάρρυνεν αὐτὸν εἰς τὸ ἔργον διὰ τῶν προτροπῶν καὶ εὐχῶν αὐτοῦ. Ἤδη, καθ᾿ ἃ πληροφορούμεθα, τὸ παρθεναγωγεῖον ἀνηγέρθη, ὁ δὲ μετριόφρων ἅμα δὲ καὶ γενναῖος αὐτοῦ ἱδρυτὴς προτίθεται καὶ νὰ προικοδοτήσῃ δι᾿ ἐπαρκοῦς εἰσοδήματος ὅπως συντηρῆται. Τοιαῦται εὐγενεῖς πράξεις γινόμεναι ἀθορύβως καὶ ἄνευ πατάγου συγκινοῦσι καὶ θέλγουσι τὰς ψυχὰς ἐνσταλάζουσαι αὐταῖς τὴν παρηγορίαν ὅτι δὲν ἐξέλιπον οὐδ᾿ ἐκλείψουσιν ἀπὸ τοῦ ἔθνους ἡμῶν οἱ γενναῖοι εὐεργέται καὶ ζηλωταὶ τῆς προόδου αὐτοῦ ἀναλάμποντες πολλάκις καὶ μεταξὺ τῶν ἀφανεστέρων τάξεων.»
«Νεολόγος», 31-08-1872.
[10] Ἀναστάσιος Ἐμμ. Χριστοδούλου, Ἱστορία τῆς Βεροίας, Μάρτιος 1960, κεφ. Δημήτριος Ρακτιβάν, σ. 84-85.
[11] Λ. Σμυρλῆς, σ. 20-21.
[12] Bahçekapı: συνοικία (και πύλη) στο ιστορικό κέντρο της Κωνσταντινούπολης, κοντά στα λιμάνια του Κεράτιου Κόλπου, τα τείχη της Πόλης και το Παλάτι Τοπ Καπί.
[13] Λ. Σμυρλῆς, σελ. 27.
[14] ν. 402/17-11-1914 «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 19 Αὐγούστου ἐ.ἔ. β.δ. “περὶ τοῦ προσωπικοῦ τῶν σχολείων τῆς δημοτικῆς καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως τῶν νέων χωρῶν”», ΦΕΚ Α΄ 348/25-11-1914.
[15] ν. 2508/21-09-1920 «Περὶ ἐξακριβώσεως καὶ διαχειρίσεως τῶν περιουσιῶν καὶ πόρων τῶν ἐν ταῖς Νέαις Χώραις ἀπὸ Τουρκοκρατίας Χριστιανικῶν κοινοτήτων», ΦΕΚ Α΄ 221/28-09-1920.
[16] Γ. Χ. Χιονίδης, Μακεδονικὴ Ζωή, Ἰαν 1968, σ. 23.
[17] ν. 3471/30-03-1928 «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπό 11 Νοεμβρίου 1927 Νομ. Διατάγματος “περὶ συστάσεως Ταμείου ἀνταλλαξίμων κοινοτικῶν καὶ κοινωφελῶν περιουσιῶν», ΦΕΚ Α΄ 52/07-04-1928, ἄρθρον 5 § 2 «Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν πόρων τοῦ Ταμείου θέλει μεριμνήσει, ὅπως διατεθῇ ποσὸν μέχρι 50.000.000 δραχμῶν, εἰς ὁμολογίας […]».
[18] β.δ. της 14-09-1938 «Περὶ διοικήσεως καὶ διαχειρίσεως τοῦ ὑπὲρ τοῦ σχολείου Βερροίας κληροδοτήματος Δημ. Ρακτιβάν», ΦΕΚ Α΄ 345/23-09-1938, ἄρθρον 1 «Τὸ διὰ τῆς ἀπὸ 29 Μαΐου 1891 ἰδιογράφου διαθήκης τοῦ Δημητρίου Ρακτιβάν, δημοσιευθείσης τὴν 9 Φεβρουαρίου 1893 ὑπὸ τοῦ Δικαστηρίου τῶν ἐν Ἀθήναις Πρωτοδικῶν, καταλειφθὲν κληροδότημα ὑπὲρ τῶν ἐν Βερροίᾳ σχολείων, ὑπάγεται εἰς τὴν ἄμεσον διαχείρισιν τοῦ Ὑπουργείου Οἰκονομικῶν (Διεύθυνσις Ἐθνικῶν Κληροδοτημάτων) ἀναγραφομένων τῶν ἐτησίων ἐσόδων καὶ ἐξόδων εἰς τὸν ἑκάστοτε ἐτήσιον εἰδικὸν προϋπολογισμὸν τῶν κληροδοτημάτων ὑπὸ ἴδια κεφάλαια καὶ ἄρθρα», ἄρθρον 2 «Τὰ ἐτήσια ἔσοδα διατίθενται διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν σχολείων Βερροίας διὰ πράξεως τοῦ Ὑπουργοῦ Θρησκευμάτων καὶ Ἐθνικῆς Παιδείας».
[19] «Ἀστὴρ Βερροίας», 15-03-1954.
[20] Δημήτριος Αργυρόπουλος (1892-1972)• διπλωμάτης, διετέλεσε, μεταξύ άλλων, Διευθυντής Υποθέσεων Εκκλησιών και Αποδήμου Ελληνισμού στο Υπουργείο Εξωτερικών (1951-1954).
[21] Ο Δήμος Βέροιας, επιχειρώντας την εποχή εκείνη να ανιχνεύσει το ιδιοκτησιακό καθεστώς του Γυμνασίου και να το συνδέσει με το κληροδότημα Ρακτιβάν, απευθύνθηκε εγγράφως σε δυο Διευθύνσεις του Υπουργείου Οικονομικών [: Διεύθυνση Δημοσίων Κτημάτων, και Διεύθυνση Σχολαζουσών Κληρονομιών], οι οποίες απάντησαν πως δεν διέθεταν κανένα σχετικό στοιχείο. Οι απαντήσεις αυτές θεωρήθηκαν επαρκείς για την ανάληψη δημοτικών πρωτοβουλιών που πυροδότησαν μια εντελώς περιττή, πλην οξεία, κοστοβόρα και ψυχοφθόρα, δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ Δήμου και Ιεράς Μητροπόλεως. Κι όμως, θα αρκούσε η υποβολή των κρίσιμων αποριών και ερωτημάτων είτε στην Διεύθυνση Εθνικών Κληροδοτημάτων του Υπουργείου Οικονομικών, είτε στην Διεύθυνση Αποδήμου Ελληνισμού Μεταναστεύσεως & Μορφωτικών Σχέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών, ή στις τυχόν διαδόχους τους Υπηρεσιακές Μονάδες, είτε (το απλούστερο, ταχύτερο και φυσιο-λογικότερο) στην οικεία Ιερά Μητρόπολη…
[22] εντελώς ενδεικτικά:
Παύλος Δ. Πυρινός, Βεροιώτικα Σημειώματα Εκκλησιαστικά Ιστορικά Εκπαιδευτικά Προσωπογραφικά κ.α., εκδ. Βιβλιοπωλείο “Πυρινός”, Βέροια 2009• ιδίως το κεφ. Ευεργέτες της Βεροίας, σ. 181-186• αλλά και σε άλλα σημεία, όπως:
(α).- σελ. 30: «Από το σύνολο των εσόδων (78.615,10 γρ.) του σχολικού έτους 1883-1884 τα 49.658,20 γρ. προέρχονται από την Εκκλησία και μόνο τα 28.950,30 γρ. από άλλους πόρους ({Δημήτριος} Ρακτιβάν, συνδρομή Συλλόγων, Δωρεές, κ.α.)» (14-01-2001).
(β).- σελ. 39: «Ο Ρακτιβάν ήταν ευεργέτης των σχολείων της Βεροίας. Δεν είχε καμία σχέση με την ανοικοδόμηση του παραδοσιακού Γυμνασίου, το οποίο κτίστηκε με χρήματα των εκκλησιών της Βεροίας. Κακώς ονομάζεται κτίριο Ρακτιβάν. Είναι κτίριο (παραδοσιακό Γυμνάσιο) της Ιεράς Μητροπόλεως Βεροίας, που παραχωρήθηκε στο Δήμο Βεροίας για πολλά χρόνια.» (22-04-2001).
(γ).- σελ. 45: «Η Εκκλησιαστική Επιτροπή της εκκλησίας του Αγίου Αντωνίου Βεροίας έδωσε στην επιτροπή ανέγερσης του Παραδοσιακού Γυμνασίου Βεροίας, το 1903. 8.653,25 γρ., το 1904 94.010 γρ. και το 1905 37.734 γρ., συνολικά 1.299 λ. Τουρκίας. […] Το παραδοσιακό Γυμνάσιο (σημερινό Δημαρχείο) κακώς ονομάζεται “κτίριο Ρακτιβάν”. Ο Ρακτιβάν ήταν ευεργέτης των σχολείων της Βεροίας. Καμία σχέση δεν έχει με το κτίριο. Η ονομασία του σχολείου (η αρχική) ήταν “Ελληνικόν Ημιγυμνάσιον Βεροίας” και κτίστηκε με χρήματα της τοπικής Εκκλησίας.» (28-07-2002).
(δ).- σελ. 183: «Καμία σχέση δεν είχε ο Δημ. Ρακτιβάν με την ανοικοδόμηση του Παραδοσιακού Γυμνασίου. Αυτό άρχισε να κτίζεται από τις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ αυτός πέθανε το 1893. Επομένως κακώς λέγεται από ορισμένους το κτίριο του Ρακτιβάν.» (12-03-2005).
[23] α.ν. 229/29-03-1945 «Περὶ διατάξεων ἀφορωσῶν εἰς τοὺς Δήμους καὶ τὰς κοινότητας», ΦΕΚ Α΄ 78/30-03-1945, ἄρθρον 1 § 1 «Μέχρι τῆς δι᾿ ἐκλογῶν ἀναδείξεως Δημοτικῶν καὶ Κοινοτικῶν Ἀρχῶν αὗται συγκροτοῦνται κατὰ τὰς ἀκολούθους διατάξεις: α΄) Δήμαρχοι διορίζονται διὰ Διατάγματος ἐκδιδομένου προτάσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. β΄) Δημοτικὰ Συμβούλια διορίζονται δι᾿ ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Τὰ μέλη τῆς Δημαρχιακῆς Ἐπιτροπῆς ὁρίζονται ὑπὸ τοῦ Νομάρχου. […]».
[24] Αλέξανδρος Καραποστολάκης (1901-1964), διορισμένος Δήμαρχος Βέροιας (από 27-03-1945 έως 08-03-1946)• υποψήφιος Βουλευτής: (α) Νομού Θεσσαλονίκης (όπου ανήκε η επαρχία Ημαθίας), στις εκλογές της 31-03-1946, με τον συνδυασμό «Ηνωμένη Παράταξις Εθνικοφρόνων», (β) Νομού Θεσσαλονίκης (Ημαθίας), στις εκλογές της 05-03-1950, με το Λαϊκόν Κόμμα, (γ) Νομού Ημαθίας στις εκλογές της 09-09-1951 με το Λαϊκόν Κόμμα, (δ) Νομού Ημαθίας στις εκλογές της 19-02-1956 με το Κόμμα των Προοδευτικών• διετέλεσε Νομάρχης: Πέλλης (από 27-04-1946 έως 22-08-1946)• Κιλκίς (από 11-11-1947 έως 14-03-1949).
[25] 79936/12-10-1944 απόφ. Γ.Δ. Μακεδονίας «Περὶ ἀναθέσεως ἁρμοδιότητος Νομάρχου εἰς Ἔπαρχον Ἠμαθίας», ΦΕΚ Β΄ 19/23-02-1945.
[26] Η απορριπτική απόφαση της Επαρχίας είναι γραμμένη ιδιοχείρως επί του αποσπάσματος του πρακτικού της Διοικούσας Επιτροπής, με την ένδειξη του στοιχείων εισαγωγής της στον Δήμο («ἀρ. πρωτ. εἰσερχ. 465 ἐλήφθη 31/1/46»).
[27] α.ν. 903/05-02-1946 «Περὶ συστάσεως Νομοῦ Ἠμαθίας καὶ Ἐπαρχίας Ναούσης», ΦΕΚ Α΄ 35/06-02-1946.
Η Επαρχία (πρώην Υποδιοίκηση) Βερροίας του Νομού Θεσσαλονίκης
[:β.δ. της «Περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τῶν νέων χωρῶν», ΦΕΚ Α΄ 120/01-04-1915 «[…[ Ἡ Μακεδονία διαιρεῖται εἰς πέντε νομούς: 1) Εἰς τὸν νομὸν Θεσσαλονίκης, μὲ ἕδραν τὴν Θεσσαλονίκην, […] Ὁ νομὸς Θεσσαλονίκης, ὑποδιαιρεῖται εἰς ὑποδιοικήσεις: α΄) Θεσσαλονίκης, εἰς ἣν ὑπάγονται αἱ τέως ὑποδιοικήσεις Αἰκατερίνης καὶ Λαγκαδᾶ, β΄) Βερροίας, γ΄) Ἐδέσσης, δ΄) Γεννιτσῶν, ε΄) Κιλκίς, ς΄) Χαλκιδικῆς, καὶ ζ΄) Νοτίων (Καρατζόβας). […]»],
είχε μετονομασθεί σε Επαρχία Ημαθίας
[: δ. της 01-12-1928 «Περὶ μετονομασίας Γενικῶν Διοικησεων καὶ Ἐπαρχιῶν», ΦΕΚ Α΄ 256/05-12-1928, ἄρθρον 2 «[…] 2) Ἡ ἐπαρχία Βερροίας μετονομάζεται ἐπαρχία Ἠμαθίας. […]»],
που εξακολουθούσε να αποτελεί τμήμα της Νομαρχίας Θεσσαλονίκης και μετά την ανασύστασή της τελευταίας
[: α.ν. 142/21-02-1945 «Περὶ ἀνασυστάσεως τῶν Νομαρχιῶν Θεσσαλονίκης, Ροδόπης, Ἰωαννίνων, Χανίων καὶ Λέσβου», ΦΕΚ Α΄ 40/24-02-1945]•
με τον α.ν. 903/1946 η Επαρχία Ημαθίας αποσπάσθηκε από τον Νομό Θεσσαλονίκης και προσαρτήθηκε σ’ αυτήν μια Κοινότητα της Επαρχίας Γιαννιτσών του Νομού Πέλλης (η οποία επανήλθε στην Πέλλα)• από αυτήν δε (την Επαρχία Ημαθίας-πρώην Βερροίας) αποσπάσθηκαν ο Δήμος Νάουσας και 11 κοινότητες και από την Επαρχία Εδέσσης του Νομού Πέλλης αποσπάσθηκαν 3 Κοινότητες (η μία επανήλθε στην Πέλλα), για να αποτελέσουν την Επαρχία Ναούσης• οι έτσι διαμορφωθείσες δύο Επαρχίες (Ημαθίας-Ναούσης) συναπάρτισαν τον νέο Νομό Ημαθίας.
[28] σχετ. η (περιορισμένης -άτυπης- κυκλοφορίας) εργασία του γράφοντος: «Το εκλογικό 1946 στην Ημαθία» (Δεκ. 2022).
[29] Μιχαήλ Γεωργιάδης (1904-1988), Δήμαρχος Βέροιας [πρώτη συμμετοχή, με την ιδιότητα του Δημαρχούντος, σε συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου της 27-03-1946, και τελευταία, με την ιδιότητα πλέον του Δημάρχου, στις 30-07-1946], πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου & Δημοτικός Σύμβουλος επί σειρά ετών, ιδρυτικό μέλος, Πρόεδρος και επίτιμος Πρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Βέροιας, ταμίας του σωματείου «Παναγία Σουμελά».
[30] Κωνσταντίνος Παπακυριάκος, Νομάρχης Ημαθίας από 25-02-1946 έως 18-04-1946.
[31] Ακόμη κι αν υποτεθεί πως οι 100 λίρες ετησίως δεν διετίθεντο (όπως ήταν ο προορισμός τους) για την κάλυψη τρεχουσών αναγκών των σχολείων και αποταμιεύονταν μέχρι και το τελευταίο γρόσι, από το 1893 (όταν ούτε καν υπόνοια περί ανέγερσης περικαλλούς εκπαιδευτηρίου υπήρχε) έως το 1905 θα είχε συσσωρευθεί (σε διάστημα 13 ετών) το ποσόν των 1.300 λιρών. Αλλά, όπως η έρευνα του Π. Πυρινού αποκαλύπτει (ανωτέρω σημ. 22γ), μόνον η Εκκλησιαστική Επιτροπή του Αγίου Αντωνίου και μόνον στα έτη 1903-1904-1905 «έδωσε στην επιτροπή ανέγερσης του Παραδοσιακού Γυμνασίου» συνολικά 1.299 λίρες! Χώρια οι γενναίες συνδρομές των άλλων Ενοριών και της Μητρόπολης, χώρια και η διάθεση του εκκλησιαστικού ακινήτου, επί του οποίου υπήρχαν τόσο ο Ναός του Αγίου Νικολάου (του Φραντζή), σε ανάμνηση του οποίου σώζεται το ομώνυμο κουβούκλιο στην συμβολή των οδών Μητροπόλεως και Αγίου Δημητρίου, όσο και ολόκληρη συνοικία οικιών ιδιοκτησίας του Μητροπολιτικού Ιερού Ναού (που προσφέρθηκαν από την Εκκλησία και κατεδαφίστηκαν για να χτιστεί το σχολείο).
[32] Η ανταλλαγή εγκρίθηκε με το β.δ. της 12-05-1952 «Περί εγκρίσεως ανταλλαγής οικοπέδου του Δήμου Βεροίας», ΦΕΚ Α΄ 135/16-05-1952• με την αποφασιστική, προφανώς, συμβολή του τοπικού βουλευτή Ιωάννη Παπαδάκη-Στάικου, αρμόδιου τότε Υφυπουργού Συγκοινωνιών (από 07-11-1951 έως 11-10-1952) στην Κυβέρνηση Νικολάου Πλαστήρα [: Ἰωάννης Παπαδάκης-Στάϊκος, Μισὸς αἰῶνας πολιτικῶν ἀγώνων καὶ ἐθνικῆς δράσεως, Ἀθῆ
ναι, 1974, σ. 404]• το χρονικό της ανταλλαγής με τις ποικίλες προεκτάσεις του παρουσιάζεται εκτενώς σε αυτοτελή εργασία του γράφοντος [: «Αμφιθυμίες και αναπροσανατολισμοί στην χρήση δημοτικών χώρων - 80ετής περιπλάνηση στον λαβύρινθο των διοικητικών ανακυκλώσεων και των ιδιοκτησιακών μεταλλάξεων», Οκτ. 2016].
[33] Λ. Σμυρλῆς, σελ. 25-26.
