Του Απόστολου Ιωσηφίδη
1.- Η «Ἀμάλθεια».
Μια περιγραφή της Βέροιας, του φυσικού της περιβάλλοντος, της ιστορίας και της οικονομίας της, και ιδίως των σχολείων της, φιλοξένησε, πριν 174 χρόνια, σε επιστολιμαίο άρθρο της, η (τότε ακμαία) ελληνική εφημερίδα «Ἀμάλθεια» της Σμύρνης:
«Ἐκ Βεῤῥοίας τῆς Μακεδονίας, τῇ 25 Φεβρουαρίου 1852.
(Α.- «…μαγικὴ καὶ ἐρατεινοτάτη…».)[1]
Ἡ πόλις Βέῤῥοια ἢ Βέροια κεῖται ἐν τῇ Πιερίᾳ[2], ἐπαρχίᾳ τῆς Μακεδονίας, κατεχούσῃ πάλαι τὸ μεσημβρινὸν μέρος αὐτῆς ἐπὶ τῶν συνόρων τῆς Θεσσαλίας, νῦν δὲ ὡς ἔγγιστα ἀποτελούσῃ τὴν τοπαρχίαν (καζᾶν) Βεῤῥοίας, εἰς τὴν ὑπώρειαν τοῦ Βερμίου ὄρους (Ξηρολειβάδου)[3] ὄχι μακρὰν τοῦ Ἀλιάκμονος ποταμοῦ (Βίστριτσα νῦν) βορείως εἰς θέσιν τερπνὴν καὶ ὡραιοτάτην, ἣν ἡ ἔμπροσθεν αὐτῆς παρεκτεινομένη σύμφυτος καὶ εὐφορωτάτη πεδιὰς μετὰ τῶν ὑπερκειμένων ὡραίων γεωλοφίων καὶ τῶν ἐπαλλήλως κεκλιμένων καλλιφόρων ἰσοπέδων καθιστῶσιν ἀληθῶς μαγικὴν καὶ ἐρατεινοτάτην, τὰ δὲ ἀπὸ τοῦ Βερμίου ἀφθόνως καταῤῥέοντα καὶ διαῤῥέοντα αὐτὴν ὕδατα αἵρουσι καὶ διασκεδάζουσι, πᾶσαν ἀφορμὴν δυσκρασίας κατὰ τὴν ὥραν τοῦ θέρους.
(Β.- «…ἀρχαιότητος λείψανα…».)
Πολλὰ σωζόμενα ἐν αὐτῇ ἀρχαιότητος λείψανα, ὡς μάρμαρα διάφορα διαφόρους φέροντα Ἑλληνικὰς ἀρχαίας ἐπιγραφάς, οἷαι αἱ ἑξῆς τρεῖς ἐπὶ ὁμοίων τετραγώνων μαρμαρίνων κιόνων γεγλυμμέναι α’. ΑΙΛΙΑ ΦΙΛΑ ΑΙΛΙΩ ΛΥΚΩ ΤΩ ΑΝΔΡΙ ΜΝΕΙΑΣ ΧΑΡΙΝ, β΄. ΗΡΩΑ ΑΦΡΟΔΕΙΕΙΟΝ Η ΑΔΕΛΦΗ, αὕτη ἐπὶ κορυφῆς ἱππέως ὅλου σχεδὸν ἀκεραίου, πλὴν τῆς κεφαλῆς, ἣν ὁ παντολέτωρ χρόνος κατέφθειρεν, γ΄. ΑΝΝΙΑ ΕΠΙΓΟΝΗ ΦΛΑΒΙΑΝΩ ΤΩ ΙΔΙΩ ΤΕΚΝΩ ΤΩ ΚΑΙ ΠΑΠΟΥΝΙ ΜΝΕΙΑΣ ΧΑΡΙΝ[4], καὶ ἄλλαι πολλαί, ὧν τὴν συλλογὴν ἐν ἑτέρᾳ ἐκ προθέσεως περὶ τούτων διατριβῇ μελετῶ νὰ δημοσιεύσω, μαρτυροῦσι τὴν ἀρχαιότητα καὶ διασημότητα τῆς πόλεως ταύτης, ἧς μνημονεύει καὶ Θουκυδίδης ἐν Βιβλίῳ Α΄-61 “καὶ ἀφικόμενοι (οἱ Ἀθηναῖοι) εἰς Βέῤῥοιαν, κακεῖθεν ἐπιστρέψαντες, καὶ ἐπιχειρήσαντες πρῶτον τοῦ χωρίου, καὶ οὗ ἑλόντες, ἐπροπορεύοντο κατὰ γῆν εἰς τὴν Ποτίδαιαν” κτλ.
Ἀλλὰ καὶ ἡ ἐν Συρίᾳ (Χαλὲπ) εἰκάζεται, ὅτι ἦν ἀποικία τῆς Μακεδονικῆς Βερροίας ἀποικισθεῖσα πιθανῶς ἐπὶ Ἀλεξάνδρου τοῦ Μεγάλου ἢ τῶν διαδόχων αὐτοῦ ἐν ἐποχαῖς, τὰς ὁποίας δὲν διέσωσεν ἡμῖν ἡ Ἱστορία.
(Γ.- Ρωμαιο-Βυζαντινά μεγαλεία.)
Ἐπὶ δὲ τῆς Ῥωμαϊκῆς Κοσμοκρατίας ἦν ἀκμάζουσα ὡς δύναται νὰ συμπεράνῃ τις καὶ ἐξ ἄλλων μέν, ἰδίως δὲ ἐκ τῶν ἐν ταῖς Πράξεσιν Ἀποστόλων ΙΑ΄ ἀναφερομένων περὶ τῶν τότε κατοίκων αὐτῆς• “Οἱ δὲ ἀδελφοὶ εὐθέως διὰ νυκτὸς ἐξέπεμψαν τόν τε Παῦλον καὶ Σύλλαν εἰς Βέῤῥοιαν, ἔνθα εὗρον τοὺς κατοίκους εὐγενεστέρους τῶν τῆς Θεσσαλονίκης, δεξαμένους τόν λόγον μετὰ πάσης προθυμίας καὶ ἀνακρίνοντας τὰς γραφάς, εἰ ἔχοι οὕτω τὸ πρᾶγμα. Ἐπίστευσαν μὲν οὖν πολλοί, καὶ ἐκ τῶν Ἑλληνίδων γυναικῶν τῶν εὐσχημόνων” κτλ.
Περὶ τὸ 798 μ.Χ. φαίνεται ὅτι ἐκλήθη προσωρινῶς Εἰρηνούπολις[5] ἀπὸ Εἰρήνης τῆς βασιλίσσης, μητρὸς Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογεννήτου, δι᾿ ἃς ἐπεδαψίλευσε πολλὰ εἰς τὴν πόλιν ἀγαθοεργίας, ὅτι καθ᾿ ἃ ἱστοροῦσι Ζωναρᾶς[6] καὶ Κεδρηνός[7], ἐπὶ τῷ ἐφελκῦσαι τὴν ἀγάπην τῶν ὑπηκόων της πανταχοῦ ἐξεκένωσε τὰς βασιλικὰς μεγαλοδωρίας της.
Οὖσα δὲ τὸ πρότερον ἐπισκοπὴ τοῦ Θεσσαλονίκης ἐτιμήθη εἰς Μητροπολιτικὸν θρόνον ἐπὶ Ἀνδρονίκου τοῦ Παλαιολόγου, ὅστις καὶ ἄλλων πολλῶν θρόνων τοὺς βαθμοὺς μετέβαλε κατ᾿ ἀρέσκειαν.
(Δ.- «Σήμερον… πολλὴ μικροτέρα τῆς ἀρχαίας».)
Ἐκυριεύθη ἡ Βέῤῥοια ὑπὸ τῶν Τούρκων τὸ 1436 μ.Χ.[8], τέσσαρα ἔτη πρὸ τῆς ἁλώσεως τῆς Θεσσαλονίκης, ἐπὶ τῆς βασιλείας Ἰωάννου τοῦ Παλαιολόγου καὶ δυναστείας Σουλτὰν Μουράτ.
Σήμερον σύγκειται μόλις ἐκ δύω χιλιάδων οἰκιῶν, τῶν ἠμίσεων Ὀθωμανικῶν, κατεχουσῶν τὸ ὑψηλότερον καὶ εὐκραέστερον μέρος τῆς πόλεως, ὅπερ τὰ ὑπὸ ὑψικόμων κυπαρίσσων κοσμούμενα Ὀθωμανικὰ τεμένη ἀφ᾿ ἑνός, ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ οἱ διακλαδιζόμενοι αὔλακες τῶν ὑδάτων πολλαχῇ ἐπισκιαζομένων ὑπὸ βαθυσκίων πλατάνων, καθιστῶσι λίαν τερπνὸν καὶ περιγραφῆς ἀνώτερον, καὶ ὀλιγίστων Ἰουδαϊκῶν, πολλὴ μικροτέρα τῆς ἀρχαίας, οὔσης πολύ μείζονος, ὡς δείκνυται ἐξ ὅλων τῶν μερῶν ἀκεραίων τε καὶ ἐῤῥιμένων, τῶν συνιστώντων τὸ ὅλον ἐμβαδὸν τῆς πόλεως.
(Ε.- ο των Βεροιέων «χαρακτὴρ τῆς εὐγενείας καὶ τῆς εὐσεβοφροσύνης…».)
Εἰς τοὺς σημερινοὺς δὲ κατοίκους τῆς Βεῤῥοίας παρατηρεῖται γενικῶς ὁ αὐτὸς ἀρχαῖος χαρακτὴρ τῆς εὐγενείας καὶ κατ᾿ ἐξαίρετον τῆς εὐσεβοφροσύνης, ἀπόδειξις τῶν ὁποίων εἶναι ἡ παρ᾿ αὐτοῖς ἀκριβὴς τήρησις τῶν θρησκευτικῶν καθηκόντων καὶ οἱ ἐβδομήκοντα δύω ἱεροὶ τοῦ Θεοῦ ναοί, ἅπαντες σχεδὸν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εὔκτιστοι καὶ ηὐτρεπισμένοι, εἰς τοὺς δεκαὲξ τῶν ὁποίων τελεῖται καθολικῶς ἡ θεία λειτουργία καὶ ὧν τὰ ὀνόματα φέρουσιν αἱ δεκαὲξ ἐνορίαι, εἰς ἃς διῄρηται τὸ ὅλον τῆς χριστιανικῆς κοινότητος[9].
Εἶναι προσέτι εἰς ἄκρον φίλεργοι καὶ ζηλωταὶ τοῦ ἐμπορίου, καίτοι τοῦ ἀποκέντρου τῆς θέσεως μὴ χορηγοῦντος αὐτοῖς ὅλα τὰ πρὸς τοῦτο ἀπαιτούμενα βοηθήματα.
Τὸ ἀξιολογώτερον δὲ βιομηχανικὸν προϊὸν αὐτῆς εἶναι τὰ λινὰ προσόψια ἐξαιρέτου ποιότητος, τῶν ὁποίων ἱκανὴ ἐξαγωγὴ γίνεται εἰς διάφορα μέρη, καὶ μάλιστα εἰς τὴν βασιλεύουσαν, μεθ᾿ ἧς ἀδιάλειπτον σχεδὸν ἔχει ἐμπορικὴν κοινωνίαν, καὶ τὸ σησαμέλαιον[10].
(Ζ.- «φιλόμουσοι καὶ θερμοὶ θιασῶται τῶν Ἑλληνικῶν γραμμάτων».)
Ἐκεῖνο ὅμως, ὅπως διαφερόντως τιμᾶ τοὺς Βεῤῥοιεῖς εἶναι, ὅτι ἀνέκαθεν ὑπῆρξαν φιλόμουσοι καὶ θερμοὶ θιασῶται τῶν Ἑλληνικῶν γραμμάτων, καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν ἡ παμπάλαιος ἐν τῷ Ἑλληνικῷ αὐτῶν Σχολείῳ Βιβλιοθήκη καὶ ἡ τῆς Μητροπόλεως περιέχουσαι ἅπαντας σχεδὸν τοὺς Ἕλληνας συγγραφεῖς τε καὶ ποιητὰς τούς τε θύραθεν καὶ ἔσωθεν[11], ὧν τοὺς πλείστους μάλιστα εἰς ἔκδοσιν Ἑλληνολατινικήν, εἰ καὶ μὴ ἀντισχοῦσαι ἄλλως εἰς τὴν ἀκαταμάχητον ἰσχὺν τοῦ χρόνου, ἐξ ἄλλου δὲ ἡ διατήρησις Ἑλληνικοῦ φροντιστηρίου, τὸ ὁποῖον ἱκανῶς ὠφέλησε τὴν πόλιν εἰ καὶ μὴ δυνηθὲν νὰ προαχθῇ ἐπὶ ἀνώτερον προορισμὸν ἕνεκα τῶν αὐτῶν αἰτίων, δι᾿ ἃ καὶ ἐν ἄλλας οὐκ ὀλίγαις πόλεσι καὶ κωμοπόλεσι τῆς Τουρκίας τὸ αὐτὸ δύναται περὶ Σχολείων νὰ παρατηρηθῇ ἔλλειμμα, καὶ πρὸ πάντων τῶν ἀπαιτουμένων εἰς τοῦτο ἀφορμῶν, ἐλλείψεως, ἣτις ἐν Βεῤῥοίᾳ κατέστη πολλὰ ἐπαισθητή, μετὰ τὸ ἔτος 1822, ὅτε ἡ παντελὴς καταστροφὴ τῆς γείτονος αὐτῇ κωμοπόλεως Ναούσης ἐπήνεγκε καὶ εἰς αὐτὴν πληγὰς καὶ πήματα, ἃ οὐκ ἔστιν ἀριθμήσασαι, καὶ τῶν ὁποίων καίτοι ἰαθέντων ἐφεξῆς διὰ τῶν φιλανθρώπων καὶ λαοσσόων θεσμῶν τοῦ Κραταιοτάτου καὶ Εὐσπλαγχνικωτάτου ἡμῶν Ἄνακτος[12] οἱ μώλωπες μένουσιν εἰσέτι ἀνεξίτηλοι.
Ἀλλὰ καὶ μ᾿ ὅλα ταῦτα οὐδέποτε ἠμελήθη ὑπὸ τῶν φιλομούσων Βεῤῥοιέων τὸ καδδύναμιν ἔρδειν[13] ταῖς Πιερίσιν οὐ μόνον δημοσίᾳ, ἀλλὰ καὶ κατ᾿ ἰδίαν ἀκόμη• διότι τινὲς τῶν πλουσίων ἐγκρίτων τῆς πόλεως ἔτρεφον καὶ οἰκοδιδασκάλους πρὸς ἐκπαίδευσιν τῶν ἑαυτῶν τέκνων, ὧν τὴν χρηστὴν περὶ τὰ ἤθη διακόσμησιν περὶ πλείστου ἐποιοῦντο, ἐνῷ ἡ ἐπικρατοῦσα τότε ἀκαταστασία τῶν πραγμάτων ἠπείλει καθ᾿ ἑκάστην πᾶν τοὐναντίον.
(Η.- ο «ἀπαραμείωτος Ἑλληνικὸς πρὸς τὴν παιδείαν ζῆλος».)
Καὶ ταῦτα μὲν τὰ παλαιότερα, οὕτως εἰπεῖν, ἐν Βεῤῥοίᾳ. Ἐσχάτως δὲ ἤδη, ὅτε πανταχοῦ ὁ ὑπὲρ τῆς διαδόσεως τῶν φώτων συναγωνισμὸς φαίνεται σπουδαιότερον ἐνεργούμενος, οἱ Βεῤῥοιεῖς δὲν ἔμειναν καὶ ἐν τούτῳ ἀδιάφοροι, ἀλλ᾿ ἔδειξαν καὶ δεικνύουσι τὸν αὐτὸν ἀπαραμείωτον Ἑλληνικὸν πρὸς τὴν παιδείαν ζῆλον, τὸν ὁποῖον οὐχ ἧττον ἀνῆψαν καὶ αἱ πατρικαὶ προτροπαὶ τοῦ φιλομούσου καὶ Σεβασμιωτάτου αὐτῶν Μητροπολίτου Ἁγίου Βεῤῥοίας Κυρίου Κυρίου Θεοκλήτου[14], οὗ τινος, ἅμα πατήσαντος τὸ ἔδαφος τῆς ἐπαρχίας του καὶ ἐπὶ τὴν ἕδραν τῆς ἁγίας αὐτοῦ Μητροπόλεως καθήσαντος, πρωτίστη φροντὶς καὶ πρόνοια ὑπήρξεν ἡ τῶν Σχολείων, ἅτινα συμφώνως ταῖς εὐχαῖς καὶ ἐπιθυμίαις τῶν πολιτῶν ἐκ τοῦ εὐθέος ἐῤῥυθμίσθησαν ἐπὶ τὸ βέλτιον ἀμφότερα Ἐλληνικὸν καὶ Ἀλληλοδιδακτικόν.
(Θ.- Η «ἑορτὴ τῶν Σχολείων».)
Εἰς τὸ ἔργον δὲ τοῦτο αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ἐπαινετὸν καὶ θεάρεστον ἐπέθηκε τὴν σφραγίδα ἀληθοῦς ἐπισημότητος καὶ ἡ ἐπίσης θεοφιλὴς πρᾶξις, καθ᾿ ἣν κοινῇ ψήφῳ τοῦ τε φιλομούσου Ἀρχιερέως καὶ τῶν φιλοκάλων προϊσταμένων τῆς πόλεως καθιερώθη ἡ 27 Ἰανουαρίου, ἡμέρα ἐν ῇ τελεῖται ἡ μνήμη Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, καὶ ὡς ἑορτὴ τῶν Σχολείων, ἥτις τὸ τρίτον[15] ἐφέτος ἐπανελήφθη μετὰ τῆς προσηκούσης λαμπρότητος καὶ ἀρχιερατικῆς ἱεροπρεπείας, ἔνθα ἐμνημονεύθησαν τὰ ὀνόματα πάντων τῶν ἀοιδίμων κτιτόρων καὶ συνδρομητῶν τῶν Σχολείων καὶ λόγος πανηγυρικὸς ἐξεφωνήθη ὑπὸ τοῦ Ἑλλ. Διδασκάλου.
Τὴν ἱερὰν ταύτην τελετὴν διεδέχθησαν ἑπομένως αἱ ἐξετάσεις τῶν μαθητῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου προοδοποιηθεῖσα ὡσαύτως διὰ συντόμου περὶ παιδείας προσλαλιᾶς τοῦ Διδασκάλου καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ὁποίων, παρῆσαν ὅ τε Σεβασμιώτατος Ἀρχιερεύς, οἱ Ἔφοροι τῶν Σχολείων, οἱ φιλότεκνοι γονεῖς καὶ πλεῖστοι τῶν φιλοκάλων πολιτῶν, τινὲς τῶν ὁποίων ὡς εὐμοιροῦντες παιδείας καὶ ἐξήταζον τοὺς μαθητάς, οἵτινες κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εὐηρέστησαν καὶ τοὺς ἐξεταστὰς καὶ ἅπασαν τὴν φιλόμουσον ὁμήγυριν, ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁποίας ὁ Σεβαστὸς Ἱεράρχης ἀναχωρῶν ἐξέφερε τὰς ἀνηκούσας εὐχὰς ὑπὲρ εὐωδόσεως ἀμφοτέρων τῶν ἐκπαιδευτικῶν καταστημάτων, συνοδεύσας αὐτὰς μὲ πατρικὰς καὶ συνετὰς παραινέσεις πρός τε τοὺς πολίτας, τοὺς Διδασκάλους καὶ μαθητάς.
Τὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου ἐξετάσεις διεδέχθησαν καὶ δοκιμασίαι τινες τοῦ Ἀλληλοδιδακτικοῦ.
(Ι.- «ἐξ ἀδυναμίας δύναμιν … καὶ εὐπορίαν ἐξ ἀπορίας».)
Εἶναι δὲ ἡ κοινότης Βεῤῥοίας, περὶ παιδείας προκειμένου, τοσούτῳ μᾶλλον ἐπαινετή, καθ᾿ ὅσον ἐξ ἀδυναμίας δύναμιν ἐξαντλοῦσα καὶ εὐπορίαν ἐξ ἀπορίας, πειρᾶται νὰ οἰκονομῇ τὸ ἀνεπαρκὲς εἴς τε τοὺς μισθοὺς τῶν Διδασκάλων καὶ λοιπὰς χρείας τῶν Σχολείων, εἰς ἃ ἐφέτος ἐγένοντο ἱκαναὶ ἐπισκευασίαι καὶ μάλιστα εἰς τὸ Ἑλληνικὸν τὰ πλεῖστα χρῆζον τούτων.
Ἀλληλοδιδακτικὸν δὲ διανοεῖται ν᾿ ἀνεγείρῃ νέον ἐκ βάθρων εἰς κεντρικόν τι μέρος τῆς πόλεως καὶ εὑρύτερον τοῦ ἤδη καὶ μικροτέρου ὄντος, καὶ ἐν ἀποκέντρῳ θέσει κειμένου, ἅμα ἴδη παρούσας τὰς εἰς τοῦτο ἀφορμάς, ἃς ἐλπίζει εἰς ἀμοιβαῖον πατριωτισμὸν τῶν γνησίων αὐτῆς μελῶν τῶν τε ἐνδήμων καὶ τῶν ἐν ἀλλοδαπαῖς ἀποδημούντων, ἐν οἷς διαπρέπει ὁ ἐν Ζέμονι[16] φιλόμουσος καὶ φιλογενὴς Κύριος Ἰωάννης Θεοχάρη[17], ὃς τὴν εὔκλειαν τῆς ἑαυτοῦ πατρίδος πρὸ παντὸς αἱρούμενος δὲν ἔλειψε κατὰ διαφόρους καιροὺς καὶ διὰ χρημάτων καὶ διὰ βιβλίων συντρέχων τὰ Σχολεῖα αὐτῆς.
Αὕτη δὲ γινώσκουσα τὴν ἀξίαν τῶν χορηγηθέντων καὶ ἀξίως ἐκτιμῶσα τὴν γενναιότητα τοῦ χορηγοῦντος ἐξεφράσθη καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίως τὴν ὀφειλομένην αὐτῷ εὐγνωμοσύνην της μετὰ τῶν εὐχῶν, ὅπως καὶ ἄλλοι μιμηθῶσι τὸ τοιοῦτο φιλογενὲς καὶ θεάρεστον παράδειγμα.
Ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἐν τῷ παρόντι περὶ Βεῤῥοίας τῆς Μακεδονικῆς, περὶ ἄλλων δὲ αὔριον αὖθις ἐροῦμεν.
Χρ. Γ. Χατζηπαπᾶ»
«Ἡ Ἀμάλθεια» Σμύρνης, 14-03-1852.
2.- Ο Μητροπολίτης Θεόκλητος.
Ο επανειλημμένως επαινεθείς από τον αρθρογράφο της «Ἀμαλθείας» Μητροπολίτης Θεόκλητος επέπρωτο, δέκα χρόνια αργότερα, να αντιμετωπίσει οξύτατο πειρασμό, εκπορευόμενο από δυο επιτρόπους του Αγίου Αντωνίου (Αντώνιο Αυξεντίου Τσουπελίδη και Μαλούτα Θωμά Μάγγο: πιο κάτω παρ. 4) και από τον (πιθανότατα συγγενή του ενός των επιτρόπων) αντιπρόσωπο της Βέροιας στο παρά το Πατριαρχείο Εθνικό Συμβούλιο Αναστάσιο Α. Τζούπελη (Τζουπελίδη), οι οποίοι παντί σθένει επεδίωκαν και τελικά «επέτυχαν» την εκθρόνισή του: τον Ιούλιο του 1862 ο Θεόκλητος υπέβαλε την παραίτησή του.
«Ὁ Πανιερ.(ώτατος} Ἅγ. Βερροίας Κ. Θεόκλητος διεβίβασε πρὸς τὴν Α.Θ. Παναγιότητα καὶ τὴν Ἁγίαν καὶ Ἱερὰν Σύνοδον τὴν ἀπὸ τῆς ἐπαρχίας αὐτοῦ παραίτησιν, ἀφοῦ ἐποίμανεν αὐτὴν ἐπὶ ὁλόκληρα 16 ἔτη ὁσίως καὶ θεαρέστως. Τὸ δὲ παρελθὸν Σάββατον ἀνεγνώσθη ἐν τῇ Ἱερὰ Συνόδῳ τὸ ἐπὶ τούτῳ ἔγγραφον. Γενομένου δὲ πολλοῦ λόγου καὶ συσκέψεως ἂν ἡ Ἐκκλησία πρέπῃ νὰ δεχθῇ τὴν παραίτησίν του, ἀπεφασίσθη ὅπως ἡ αἴτησις αὕτη τοῦ Ἁγ. Βερροίας γείνῃ παραδεκτή, διὸ καὶ ἐγράφη αὐτῷ Πατριαρχικὴ καὶ Συνοδικὴ ἐπιστολή, ἀναγγέλλουσα τὴν τῆς παραιτήσεως αὐτοῦ παραδοχήν, καὶ δι᾿ ἧς ἐρωτᾶται παρὰ τῆς Ἐκκλησίας ποῦ ἐπιθυμεῖ νὰ ἐγκαταβιώσῃ. Δι᾿ ἑτέρας δὲ Πατριαρχικῆς καὶ Συνοδικῆς ἐπιστολῆς μέχρι τῆς ἀποκαταστάσεως κανονικοῦ ἀρχιερέως διωρίσθη ἀρχιερατικὸς ἐπίτροπος ὁ Μέγας Πρωτοσύγκελλος τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας κ. Πλάτων[18].»
«Ὁμόνοια», 18-07-1862.
3.- Ο Γερμανός Τσενίδης.
Αμέσως μετά την παραίτηση του Θεοκλήτου, ο εκ των πρωταιτίων της απομάκρυνσής του και «ἀντιπρόσωπος Βεῤῥοίας» στο εν Κωνσταντιπουπόλει Εθνικό Συμβούλιο, Αναστάσιος Α. Τζούπελης ή Τζουπελίδης ανέλαβε, δι’ υπομνημάτων και ανοιχτών (δια του τύπου)[19] επιστολών του προς το Πατριαρχείο, την προβολή της υποψηφιότητας για τον θρόνο της Μητροπόλεως Βερροίας του έως τότε ιεροδιακόνου της (και δασκάλου) Γερμανού Τσενίδη[20].
Ο Γερμανός ( ; - 1884) φέρεται, σύμφωνα με το Μητρώο Φοιτητών[21] 1837-1886 του Αθήνησι Πανεπιστημίου ως ο πρώτος Βεροιεύς φοιτητής του (τότε «Οθωνικού» (ή «Οθώνειου») και νυν Εθνικού & Καποδιστριακού) Πανεπιστημίου Αθηνών, εγγραφείς, σε ηλικία 26 ετών, στις 29-09-1855, στην Φιλοσοφική Σχολή• ακολούθησαν, εκ Βεροίας[22], ο Απόστολος Διαμαντόπουλος (εγγραφή στις 18-09-1857, σε ηλικία 36 ετών, στην Ιατρική Σχολή) και ο ποιητής του επιγράμματος της, προ του Δημαρχείου, προτομής του Δημητρίου Ρακτιβάν Παναγιώτης Καπλανίδης (εγγραφή στις 27-09-1863, σε ηλικία 24 ετών, στην Φιλοσοφική Σχολή).
Η μαχητική υποστήριξη του Αναστασίου Τζούπελη, αλλά και τα αναμφισβήτητα προσόντα του Γερμανού[23], οδήγησαν, μετά από μια ενδιάμεση υποψηφιότητα[24], στην προαγωγή του, όχι όμως στον θρόνο της Μητροπόλεως Βεροίας, αλλά στην (τότε ανασυσταθείσα) Επισκοπή Βελλάς και Κονίτσης[25], την οποία εποίμανε από 01-06-1863 έως 22-11-1875, οπότε και επαύθη• μετά από τριετή διαμονή στο Άγιον Όρος, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, και δίδαξε ως καθηγητής στο Γυμνάσιο Λαμίας. «Ἀποθανὼν {την 28-01-1884} ἐν πενίᾳ, ἐκηδεύθη δημοσίᾳ δαπάνῃ μετὰ πάσης τῆς προσηκούσης τιμῆς.»[26]
4.- Η μεγάλη πυρκαϊά.
Δυο χρόνια μετά, και περίπου ένα μήνα έπειτα από την κοίμηση του Θεοκλήτου, ξεσπά η φοβερή πυρκαϊά[27], που κατέφαγε μέγα μέρος της Βέροιας.
Την είδηση της βιβλικής καταστροφής κατέγραψε ο τύπος από την Πόλη και την Αθήνα…
«Γράφουσιν ἡμῖν ἐκ Θεσσαλονίκης, ὅτι τὴν 14 τοῦ παρελθόντος μηνὸς {= Αυγούστου 1864} τρομερὰ πυρκαϊὰ ἐκραγεῖσα ἐν Βεῤῥοίᾳ ἀπετέφρωσε, κατὰ ἀκριβεῖς πληροφορίας 205 οἰκίας, 335 ἐργαστήρια, 6 Ἐκκλησίας, τὴν Μητρόπολιν καὶ τὴν Ἑλληνικὴν Σχολὴν μετὰ λαμπρᾶς καὶ λίαν χρησίμου βιβλιοθήκης. Ἔμειναν δὲ ἄστεγοι 800 περίπου ψυχαί, στερούμεναι οὐ μόνον στέγης ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Ἐλπίζομεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς Α.(υτού) Α.(υτοκρατορικής) Μ.(εγαλειότητος) τοῦ Σουλτάνου ὡς καὶ οἱ ἀπανταχοῦ ὁμογενεῖς θέλουσιν συνδράμει τὰ δυστυχῆ ταῦτα θύματα τοῦ τρομεροῦ τοῦ πυρὸς στοιχείου.»
«Τηλέγραφος τοῦ Βοσπόρου καὶ Βυζαντίς», 12-09-1864•
«Παλιγγενεσία», 15-09-1864.
…μέχρι την Ερμούπολη…
«Τρομερὰ πυρκαϊὰ κατέστρεψε τὴν ἑν Μακεδονίᾳ πόλιν Καραφερίαν, κοινῶς καλουμένη Βέργιαν, ἀπέχουσαν τῆς Θεσσαλονίκης 12 ὥρας.»
«Ἑρμούπολις», 05-09-1864.
…ενώ τοπικά εντυπώθηκε στη συλλογική μνήμη με το γνωστό δημοτικό τραγούδι:
«Στα χίλια οχτακόσια κι στα ιξήντα δυο / Αυγούστου δέκα πέντι μέρα Παρασκευή / Ξημέρουνι Σαββάτου κι μια βαριά γιουρτή / κάηκιν η Βέργια όλη κι όλου του τσιαρσί / … / Ανάθιμα Μαλούτα κι αυτόν τον Τσιούπελη / που διώξαν τουν Δεσπότη απ᾿ δω στη Ρούμελη. / Δεν κλαίου τα μαναστήρια δεν κλαίου τα μαγαζιά / μον κλαίου την καημένη τη δόλια φτουχουλουγια[28].
Στο τραγούδι χάριν του μέτρου, για να χορέσει στον ιαμβικό δεκατρισύλλαβο στίχο η χρονολογία έγινε «ποιητική αδεία»[29] χίλια οχτακόσια εξήντα δυο αντί του ιστορικά ορθού χίλια οχτακόσια εξήντα τέσσερα.
Τότε μητροπολίτης Βεροίας και Ναούσης ήταν ο Θεόκλητος ο Βυζάντιος (1848-1863), ο οποίος αναφέρεται στην κτητορική επιγραφή του ιερού ναού του Αγίου Αντωνίου Βεροίας (του 1860) μαζί με τους επιτρόπους Αντώνιο Αυξεντίου Τσιουπελίδη και Μαλούτα Θωμά Μάγγο, που αναθεματίζονται στο δημοτικό τραγούδι ως αίτιοι της μετάθεσης του Θεόκλητου από τη Βέροια στη Ρούμελη, μετάθεση που φάνηκε σα διώξιμο και γι αυτό και η αιτία, για τους οπαδούς του, της μεγάλης συμφοράς που έπληξε την πόλη μετά από αυτήν. […}»[30]
5.- Η επανάληψή της…
Λαϊκές δοξασίες απέδωσαν, όπως είναι γνωστό, την «μεγάλη συμφορά» σε δήθεν κατάρα του αδίκως απομακρυνθέντος Μητροπολίτη Θεοκλήτου• όμως, η συμφορά αυτή δεν ήταν η μοναδική:
«Ἐκ Θεσσαλονίκης γράφουσιν ὅτι ἐσχάτως εἰς Βέρροιαν τῆς Μακεδονίας συνέβη τρομερὰ πυρκαϊά, ἀποτεφρώσασα ἅπασαν τὴν ἀγορὰν τῆς πόλεως ἐκείνης. Ἑκατὸν τέσσαρα ἐργαστήρια, ἑπτὰ ξενοδοχεῖα, καὶ δύω οἰκίαι ἐγένοντο παρανάλωμα τοῦ πυρός.»
«Κωνσταντινούπολις», 11-07-1873.
6.- …η κατά Βεροιέων υστερόβουλη κριτική…
Λίγο μετά, και ενώ τα ερείπια της δεύτερης πυρκαϊάς μάλλον θα κάπνιζαν ακόμη, «εἷς Μακεδὼν» αρθρογραφεί στην αθηναϊκή εφημερίδα «Ὁ Ἀστὴρ τῆς Ἀνατολῆς» (όργανο της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας), προδήλως δυσαρεστημένος από τα εμπόδια που όρθωνε στην προσηλυτιστική του δράση η ποιμαντική φροντίδα του οικείου Μητροπολίτη (Βενεδίκτου),
«ανακαλύπτει» πως από την Βέροια «κακῇ μοῖρᾳ τὰ γράμματα ἐξωρίσθησαν […] καὶ μεγίστας διαστάσεις ἔλαβεν ἡ δεισιδαιμονία καὶ ὁ φανατισμός, ἅτινα πορεύονται ἐξόπισθεν τῆς ἀμαθείας»,
λοιδορεί τους Βεροιείς για την ευσέβειά τους…
«ἀντικατέστησαν οἱ νῦν τὴν ἔρευναν τῶν Γραφῶν διὰ τῶν τύπων καὶ τῶν πολλῶν ἐκκλησιῶν, ὁποίας ἔχουσι νῦν 86 {!!} τὸ ὅλον, ὧν λειτουργούσι ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐν τῇ μνήμῃ ἁγίου τινός, αἱ δὲ 15 εἶναι τακτικαὶ ἐνοριακαί, εἰς ἑκάστην τῶν ὁποίων κατὰ μέσον ὅρον ἀνήκουσι περὶ τὰς 60 οἰκογενείας, αἵτινες πᾶσαι εἶναι λίαν ἀκριβεῖς περὶ τὴν ἀνάγνωσιν ὅλων τῶν θρησκευτικῶν τύπων καὶ περὶ τὴν ἀνάγνωσιν ὅλων τῶν πατερικῶν λεγομένων βιβλίων τόσον ἀσχολούνται, ὥστε τινὲς αὐτῶν καὶ ῥητὰ ἐκ τῆς Ἁμαρτωλῶν Σωτηρίας λεγομένης ἔχουσιν ἀντὶ ἐπιγραφῆς ἐπὶ τῆς θύρας τῶν οἰκιῶν των»,
και τους «στολίζει» με ήκιστα κολακευτικούς χαρακτηρισμούς:
«λίαν ἀφιλόξενοι, ἀνάλγητοι διὰ τὴν θρησκευτικὴν κατάστασιν, πρὸς τὴν ῥυπαρότητα ἀποκλίνοντες καὶ λίαν προσηλωμένοι εἰς τὰ κοσμικά των συμφέροντα»,
ειρωνευόμενος τον φόβο τους για την κατάρα του Αρχιερέα:
«τοσοῦτον φοβοῦνται τὰς ἀρὰς τῶν ἀρχιερέων, ὥστε τὰς γενομένας πυρκαϊὰς ἀποδώσαντες εἰς τὴν κατάραν τοῦ Μητροπολίτου αὐτῶν Θεοκλήτου τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ ἀποθανόντος, ἵνα μὴ πάλιν ἐκραγῇ πυρκαϊὰ ἀπέστειλαν εἰς Θεσσαλονίκην καὶ μετεκόμισαν εἰς τὴν πόλιν των τὸ κρανίον τοῦ δῆθεν καταρασθέντος αὐτοὺς Μητροπολίτου αὐτῶν».
«Ὁ Ἀστὴρ τῆς Ἀνατολῆς», 06-09-1875.
7.- …και η απλή αλήθεια.
Βεβαίως, καμμιά κατάρα δεν πυροδοτεί πυρκαϊές και καμμιά κατάρα δεν εκτοξεύθηκε από τα χείλη του Μητροπολίτη. Άλλωστε «ποιος χριστιανός ιεράρχης θα ήθελε να καούν εξαιτίας του εκκλησίες και σπίτια χριστιανών;»[31]
Οι αιτίες των πυρκαϊών, και ιδιαίτερα αυτής του 1864, έχουν, εδώ και χρόνια, διευκρινιστεί[32].
Και, φυσικά, οι συχνές (και τις περισσότερες φορές καταστροφικές) πυρκαϊές, ιδιαίτερα την εποχή εκείνη, δεν αποτελούσαν «θλιβερό προνόμιο» μόνον της Βέροιας:
«Πυρκαϊαὶ Κωνσταντινουπόλεως• Ἡ Ἐφημερὶς τῆς Αὐγούστης δημοσιεύει στατιστικὴν τῶν πυρκαϊῶν, τῶν ἐκραγεισῶν ἐν τῇ πόλει ἡμῶν ἀπὸ 1ης Αὐγούστου τοῦ 1859 μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου τοῦ 1864, ἣν ἐρανίζεται, λέγει, ἐκ πηγῆς ἀξιοπίστου. Κατὰ τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα ἐξεῤῥάγησαν λοιπὸν 190 πυρκαϊαί, ἀποτεφρώσασαι 2.844 οἰκίας, 1.246 μαγαζεῖα, 23 λουτρά, τζαμία κτλ. καὶ περιπλέον ἓν ἀνάκτορον. Ἤτοι ἐγένοντο παρανάλωμα τοῦ πυρὸς 4.144 οἰκοδομαί.
Δι᾿ ἁπλουστάτου ὑπολογισμοῦ εὑρέθη λοιπὸν ὅτι ἐκρήγνυται ἐν Κωνσταντινουπόλει 1 πυρκαϊὰ ἀνὰ 11 ἡμέρας, ἀποτεφρόνουσα 25 οἰκίας. Ἂν ἐκτιμηθῇ ἑκάστη οἰκία πρὸς 30.000 γρόσια, ἕκαστον μαγαζεῖον πρὸς 20.000, καὶ ἕκαστον δημόσιον κτίριον πρὸς 100.000, καὶ τὰ ἔπιπλα ἑκάστης οἰκίας εἰς 7.500 γρ. καὶ ἑκτιμηθῇ τὸ πυροποληθὲν ἀνάκτορον ἀντὶ τῆς ποσότητος 65.000.000 γρ. εὑρίσκεται ὅτι ἐν διαστήματι 5 ἐτῶν ἡ Κωνσταντινούπολις ἐπλήρωσε φόρον εἰς στοιχεῖον, ὅπερ λίαν συχνῶς ἐπισκέπτεται αὐτήν, τὴν ποσότητα 208.400.000 γροσίων, ἤτοι περίπου 48 ἑκατομμυρίων φράγκων, κατ᾿ ἔτος δὲ πληρόνει δέκα ἑκατομμ. φρ.»
«Ὁ Ἀστὴρ τῆς Ἀνατολῆς», 28-11-1864.
[1] Ο χωρισμός σε υποενότητες και οι (εντός παρενθέσεως) ενδιάμεσοι τίτλοι του άρθρου της «Ἀμαλθείας» δεν ανήκουν στο πρωτότυπο κείμενο• προστέθηκαν, για τις ανάγκες της παρούσας αναδημοσίευσης, από τον γράφοντα.
[2] Ο αρθρογράφος της «Ἀμαλθείας», πέραν των ιστορικών αναδρομών και των γεω-οικονομικών περιγραφών, προβάλλει και επαινεί (στο δεύτερο μισό της ανταπόκρισής του) την «φιλομουσία» των Βεροιέων. Εντυπωσιασμένος, όπως φαίνεται, από αυτή τους της αρετή, επιχειρεί, προοιμιακά, μια γεωγραφική ανορθογραφία, τοποθετώντας (στον νοερό χάρτη των αναγνωστών του) την Βέροια στην Πιερία, την γενέθλια γη των Μουσών.
[3] 30 χρόνια μετά τον χαλασμό της Νάουσας (1822) και την ερήμωση (εξανδροποδισμό) δεκάδων χωριών στις πλαγιές του Βερμίου, το Ξηρολείβαδο (σταθμός μόνιμου οθωμανικού φυλακίου, πάνω στην «βασιλική οδό» προς την Δυτική Μακεδονία και την Ηπειρό) ήταν, πιθανότατα, ό μόνος ζωντανός οικισμός, που όριζε από τα δυτικά (στα ορεινά) την θέση της Βέροιας, αποτελώντας, μαζί με τον Αλιάκμονα, τα τοπωνύμια, βάσει των οποίων μπορούσαν να προσανατολιστούν και εντοπίσουν την Βέροια οι εν Σμύρνη και Ιωνία αναγνώστες της «Ἀμαλθείας». Λίγα χρόνια αργότερα, άλλη εφημερίδα (των Αθηνών) επιβεβαιώνοντας την, μεταξύ των αναγνωστών της, αναγνωρισιμότητα του Ξηρολειβάδου, προσδιορίζει με το όνομά του όλο το Βέρμιο: «Ἡ Βέρροια πόλις ἀρχαία τῆς Μακεδονίας κειμένη εἰς τοὺς πρόποδας τοῦ σήμερον καλουμένου Ξηρολειβάδου ὄρους μεταξὺ τῶν ποταμῶν Ἀλιάκμονος καὶ Λουδίου ἐπὶ ἱκανῶς ὑψηλῆς θέσεως καὶ ἀπέχουσα τῆς Θεσσαλονίκης διάστημα 16 ὡρῶν κατὰ τὰ παρ᾿ ἡμῖν ὁδοιπορικὰ μέτρα, κατοικεῖται τανῦν ὑπό δύω χιλιάδων οἰκογενειῶν, ὧν αἱ χίλιαι μόνον Ἑλληνικαὶ ὁμιλοῦσι ἑλληνιστί, αἱ δὲ τουρκικαὶ καὶ Ἰουδαϊκαί. […]» («Ὁ Ἀστὴρ τῆς Ἀνατολῆς», 06-09-1875).
[4] Παρουσίαση-ανάλυση της επιγραφής: Θωμάς Γαβριηλίδης, Ένα ενδιαφέρον ένθημα σε επιτύμβιες επιγραφές της Βέροιας, «Λαός», 23-03-2024.
[5] Ειρήνη η Αθηναία η Σαρανταπήχαινα (752-803), η πρωτεργάτρια της αναστήλωσης των εικόνων (Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος Νικαίας, 787), αλλά και πρωταγωνίστρια φρικτών επεισοδίων ενδοαυτοκρατορικής ωμότητας.
«{ἔτος 6276 ἀπὸ κτίσεως κόσμου - 783/784 μ.Χ.} Τῷ δὲ Μαΐω μηνὶ τῆς αὐτῆς ζ΄ ἰνδικτιῶνος ἐξῆλθεν ἡ βασίλισσα Εἰρήνη σὺν τῷ υἱῷ αὐτῆς καὶ δυνάμεως πολλῆς ἐπὶ τὴν Θρᾴκην ἐπιφερομένη ὄργανα καὶ μουσικά, καὶ ἀπῆλθεν ἕως Βεροίας, καὶ ταύτην οἰκοδομηθῆναι κελεύσασα ἐπωνόμασεν αὐτὴν Εἰρηνούπολην. / Ἐνῶ τὸ μῆνα Μάϊο τῆς ἴδιας 7ης ἰνδικτιῶνος, ἡ βασίλισσα Εἰρήνη μὲ τὸ γιό της καὶ μεγάλη στρατιωτικὴ δύναμη πέρασε στὴ Θράκη παίρνοντας μαζί της μουσικὰ ὄργανα. Ἔφθασε μέχρι τὴ Βέροια τῆς ὁποίας διέταξε τὴν ἀνοικοδόμηση καὶ ἐπονόμασε Εἰρηνούπολη.» (Θεοφάνους Ἡγουμένου τοῦ Ἀγροῦ καὶ Ὁμολογητοῦ, Χρονογραφία, μετάφραση Ἀρχιμ. Ἀνανίας Κουστένης, ἐκδ. Ἁρμός, 2007, τόμος Γ΄ [640/41-812/13 μ.Χ.], σ. 1242-1243).
Αν και, όπως γίνεται ευρύτερα δεκτό, Ειρηνούπολη μετονομάστηκε η θρακική Βέροια ή Βερόη, δεν έλειψαν και οι -ιδίως εκ μέρους βορείων γειτόνων μας σκόπιμες- ταυτίσεις της με την μακεδονική Βέροια (Μανώλης Βαλσαμίδης, Βέροια και Ειρηνούπολη, «Λαός», 07-11-2015)• προς αποτροπή αφύπνισης τυχόν «επικίνδυνων» συνειρμών, όταν το 1986 οι Κοινότητες Αγγελοχωρίου, Ζερβοχωρίου και Πολυπλατάνου, συνέπηξαν (κατά τις διατάξεις του ν. 1416/18-02-1984 «Τροποποίηση και συμπλήρωση διατάξεων της δημοτικής και κοινοτικής νομοθεσίας για την ενίσχυση της Αποκέντρωσης και την ενδυνάμωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΦΕΚ Α΄ 18/21-02-1984), τον τέταρτο Δήμο της Ημαθίας, επελέγη, προς τιμήν (και διαιώνιση των μηνυμάτων του) του τότε διανυόμενου Διεθνούς Έτους Ειρήνης (1986), η ονομασία «Δήμος Ειρηνούπολης» (= νυν ομώνυμη Δημοτική Ενότητα του «καλλικρατικού» Δήμου Ηρωικής Πόλης Νάουσας), ο Γιώργος Χ. Χιονίδης διατύπωσε έντονες αντιρρήσεις, για την ονοματοδοσία του νέου Δήμου («Λαός», 07-08-1986: «Αδικαιολόγητη (αν όχι και εθνικά επικίνδυνη) η ονομασία σε “Ειρηνούπολη” του τέταρτου Δήμου»)• ακολούθησε πρόσκαιρος επιστολιμαίος διαξιφισμός του με τον Νομάρχη Ημαθίας Νίκο Σχοινά («Ημερήσια», 21-08-1986 και 23-08-1986), για να καταλαγιάσει, τελικά, η προκληθείσα ανησυχία, χωρίς ποτέ να δοθεί καμμία περαιτέρω συνέχεια.
[6] «τῆς δὲ περὶ Ἀράβων φροντίδος ἀπαλλαγεῖσα διὰ τὴν εἰρήνην ἡ βασιλὶς ἐξῆλθε σὺν τῷ υἱῷ κατὰ Θρᾴκην, δύναμίν τε πολλὴν ἐπισυρομένη καὶ ὄργανα μουσικά, καὶ ἀπελθοῦσα εἰς Βερόην καὶ τὸ ἐν αὐτῇ φρούριον ἀνοικοδομήσασα καὶ Εἰρηνόπολιν αὐτὸ ὀνομάσασα, […]», Ἰωάννου τοῦ Ζωναρᾶ, Ἐπιτομὴ Ἱστοριῶν, Λειψία, 1870, σ. 359.
[7] «ἡ βασιλὶς τὰ μὲν ἄλλα φρονίμως καὶ συνετῶς διῴκησε πράγματα καὶ ὡς ἄν τις εὔξαιτο, μόνον δὲ ταύτην ἔσχεν αἰτίαν, τὴν ἔκπτωσιν καὶ τύφλωσιν τοῦ δυστυχεστάτου υἱοῦ αὐτῆς, καίτοι ζῆλον θεῖον ἔχουσα καὶ πίστιν ὀρθόδοξον. τήν τε γὰρ ἁγίαν ἑβδόμην σύνοδον καὶ τὴν τῶν ἱερῶν εἰκόνων προσκύνησιν αὕτη παρεσκεύασε, καὶ πολλὰ αὐτῆς καὶ μύρια τὰ κατορθώματα. αὕτη καὶ τὴν ἐν Θεσσαλονίκῃ Βέρροιαν ἔκτισεν, Εἰρηνόπολιν μετονομάσασα.», Γεώργιος Κεδρηνός, Σύναξις Ἱστοριῶν, Βόννη, 1839, τ. 2, σ. 28-29.
[8] νεότερες και πληρέστερες έρευνες υποδεικνύουν (χωρίς ομοφωνία μεταξύ τους) διαφορετικές χρονολογίες, χωρίς πάντως να απέχουν πολύ της αναφερόμενης στην «Ἀμάλθεια».
[9] 72 ναοί σε μια πόλη με χριστιανικό πληθυσμό που καταλαμβάνει περίπου τις μισές (ή κάτι λιγότερο) από τις 2.000, συνολικά, οικίες, και 16 ενορίες με, κατά μέσο όρο, πλήρωμα περίπου 60-65 οικογένειες η κάθε μια.
[10] αδιάλειπτος βιομηχανική-εξαγωγική δραστηριότητα στην προ 175 ετών Βέροια! σήμερα;
[11] «παμπάλαιες» βιβλιοθήκες εμπλουτισμένες με «σχεδὸν τοὺς Ἕλληνας συγγραφεῖς τε καὶ ποιητὰς τούς τε θύραθεν καὶ ἔσωθεν» και ακμαία σχολεία, στα μέσα του 19ου αιώνα• άρα, προς τι η αναζήτηση ιχνών των (δήθεν) «αρχαιότερων» σχολείων της πόλης στον Μεσοπόλεμο;
[12] εύλογη, για μια ελληνική εφημερίδα της Σμύρνης, η σκοπιμότητα της «εξύμνησης» «τῶν φιλανθρώπων καὶ λαοσσόων θεσμῶν τοῦ Κραταιοτάτου καὶ Εὐσπλαγχνικωτάτου ἡμῶν Ἄνακτος» [= Σουλτάνος Αβδούλ Μετζίτ Α’ (1823-1861), στον θρόνο από 01-07-1839 έως 25-06-1861].
[13] Ουδέποτε αμέλησαν οι φιλόμουσοι Βεροιείς να προσφέρουν, κατά τη δύναμή τους, στις Πιερίδες μούσες. Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, 336: «Κὰδ δύναμιν δ᾽ ἔρδειν ἱέρ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσιν» [: «Να κάνεις κατά τη δύναμή σου θυσίες στους αθάνατους θεούς»• Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, Θεογονία, Η ασπίδα του Ηρακλή, Μαρτυρίες για τη ζωή και τα έργα του, μετάφραση Σταύρος Γκριγκένης, εκδ. Ζήτρος 2001]. Ο στίχος αυτός του Ησιόδου ήταν, όπως γράφει ο Ξενοφών, αγαπημένος του Σωκράτη: «{ο Σωκράτης} ἐνόμιζε τοὺς θεοὺς ταῖς παρὰ τῶν εὐσεβεστάτων τιμαῖς μάλιστα χαίρειν. ἐπαινέτης δ’ ἦν καὶ τοῦ ἔπους τούτου• Καδδύναμιν δ’ ἔρδειν ἱέρ’ ἀθανάτοισι θεοῖσι•καὶ πρὸς φίλους δὲ καὶ ξένους καὶ πρὸς τὴν ἄλλην δίαιταν καλὴν ἔφη παραίνεσιν εἶναι τὴν Καδδύναμιν δ’ ἔρδειν.» / «{ο Σωκράτης} παρεδέχετο, ὅτι οἱ θεοὶ πρὸ πάντων χαίρονται διὰ τὰς ἐκ μέρους τῶν εὐσεβεστάτων ἀνθρώπων τιμάς. Ἐπαινοῦσε δὲ καὶ τοῦτον τὸν ἐπικὸν στίχον• Θυσία στοὺς θεοὺς πρόσφερνε κατὰ τὴ δύναμή σου• καὶ πρὸς τοὺς φίλους καὶ πρὸς τοὺς ξένους καὶ πρὸς τὰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ βίου, ἔλεγεν, ὅτι ἦτο καλὴ παραίνεσις τὸ “πρόσφερε κατὰ τὴ δύναμή σου”»• Ξενοφῶν, Ἀπομνημονεύματα, 1,3,3• μετάφρασις Κων. Βάρναλης, ἐν Ἀθήναις, ἐκδ. Γεωργίου Φέξη, 1911, σ. 23.
[14] Θεόκλητος Χατζηπαναγιώτης (1812-1864), Μητροπολίτης Βεροίας και Ναούσης από 18-03-1848 έως 17-07-1862, οπότε εξαναγκάσθηκε σε παραίτηση. [τα παρατιθέμενα, στην παρούσα και στις επόμενες υποσημειώσεις, βιογραφικά στοιχεία των Αρχιερέων αντλούνται από την ιστοσελίδα: https://markmarkou.sites.sch.gr/#gsc.tab=0]
[15] δηλαδή: το 1850 καθιερώθηκε, στην Βέροια, ετήσια εορτή των σχολείων, με μνημόνευση των ονομάτων «πάντων τῶν ἀοιδίμων κτιτόρων καὶ συνδρομητῶν τῶν Σχολείων», με εκφώνηση πανηγυρικού και με δημόσιες εξετάσεις των μαθητών.
[16] Ζέμουν ή Σεμλίνο, παρόχθια του Δούναβη πόλη, απέναντι από το Βελιγράδι, στα σύνορα τότε (και από την πλευρά) της Αυστροουγγαρίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία (σήμερα ενταγμένη στο πολεοδομικό συγκρότημα του Βελιγραδίου).
[17] Ιωάννης Θεοχάρη, τραπεζίτης στο Ζέμουν: ο αδελφός του Γρηγόρη, του προπάππου του Αναστασίου Σιορμανωλάκη, του και πρώτου βουλευτή (1915) της Βέροιας.
Ο Ν. Μουτσόπουλος, παραδίδοντας την γενεαλογία και την μετονομασία των Θεοχάρη-Σιορμανωλάκη, αναφέρει πως ο Ιωάννης απεβίωσε το 1836• ο ανταποκριτής της «Ἀμαλθείας» δεν διευκρινίζει αν ο «φιλόμουσος καὶ φιλογενὴς Κύριος Ἰωάννης Θεοχάρη» βρισκόταν εν ακόμη ζωή στα 1852 ή αν επεβίωνε η ανάμνηση των δωρεών του στα σχολεία (οπότε η λειτουργία σχολείων με βιβλιοθήκες κ.λπ., στην Βέροια, ανάγεται στα προ του 1836 χρόνια) ή αν οι κληρονόμοι του συνέχιζαν να συντρέχουν, στην μνήμη του, «καὶ διὰ χρημάτων καὶ διὰ βιβλίων» τα σχολεία της Βέροιας.
«Ἡ φαναριώτικη οἰκογένεια τοῦ ἰατροῦ Θεοχάρους, ἀπὸ τὶς λίγες πληροφορίες ποὺ ἔχομε, φαίνεται πὼς μετὰ τὴν Ἅλωση κατέφυγε μαζὶ μὲ ἄλλες οἰκογένειες στὴ Βιέννη. Κατὰ τὰ τέλη τοῦ ΙΗ΄ αἰῶνα βρίσκουμε τρία ἀδέρφια τῆς οἰκογένειας σκορπισμένα: Τὸν Ἀναστάση στὴν Βιέννη ὅπου ἵδρυσε μιὰ μεγάλη Τράπεζα, τὸν Γιάγκο στὸ Ζέμουν ἢ Σεμλίνο, τὸ βυζαντινὸ Ζεύγμινον, τὴν παληὰ πόλη ἀπέναντι στὸ Βελιγράδι, ὅπου ἄνοιξε ὑποκατάστημα, καὶ τὸν τρίτο τὸν Γρηγόρη, μὲ ἄλλο ὑποκατάστημα τῆς ἴδιας Τράπεζας στὴ Τιμισοάρα, τὸ Τέμεσβαρ τοῦ Αὐστρουγγρικοῦ Βανάτου στὴ διώρυγα Μπέγκα. Ὁ Γρηγόρης ἀσχολήθηκε καὶ μὲ μεταλλευτικὲς ἐπιχειρήσεις καὶ ἀργότερα ἐμφανίζεται σὰν ἐπίσημος προμηθευτὴς τοῦ αὐτοκρατορικοῦ στρατοῦ καὶ γι αὐτό τοῦ ἀπονέμουν τὸ τίτλο τοῦ Σιόρ {παρένθεση: για τον παρεμφερή τίτλο του «Σερ» (που είχε απονεμηθεί στον Μπερνάντο, πατέρα του Νικκολό Μακιαβέλλι): «Ser. Ανεπίσημος τιμητικός τίτλος, ανάλογος του αγγλικού “σερ” (αξιότιμος κύριος)» Niccolo Capponi, Μακιαβέλλι Ποιος ήταν πραγματικά ο αμφιλεγόμενος συγγραφέας του Ηγεμόνα;, εκδ. Πατάκη, χχ., μετάφραση Πέτρος Γεωργίου, σελ. 23 (Σ.τ.Μ.)}. Ὁ Γρηγόρης ἦταν μέλος τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Τὸ 1827-28 ἔρχεται στὴ Μονεμβασία καὶ τὸ 1829 κατασταλάζει πιὰ στὴ Βέροια, παντρεύεται μιὰ Βεροιοπούλα ἀπὸ τὴν οἰκογένεια Χατζηαντωνίου καὶ καταπιάνεται μὲ τὸ χτίσιμο τοῦ ἀρχοντικοῦ ποὺ κράτησε τρία χρόνια. Ὁ Γρηγόρης εἶχε μεγάλη περιουσία. Ἀγόρασε τσιφλίκια καὶ δάση καὶ βοήθησε πολὺ τὰ ἑλληνικὰ ἀνταρτικὰ σώματα τῆς περιοχῆς ποὺ πολέμησαν τὴν διείσδυση τοῦ βουλγαρικοῦ στοιχείου. Ἀπὸ τὸν γάμο του ἀπόχτησε δύο ἀγόρια, τὸν Ἀναστάση καὶ τὸν Γιάγκο. Τὸ 1836 πεθαίνει ὁ ἀδελφός του στὸ Ζέμουν καὶ μένει ἡ νύφη του μόνη. Ὁ Γρηγόρης φροντίζει νὰ διαλύσῃ τὴν Τράπεζα, πληρώνει τοὺς φόρους καὶ φέρνει μαζί του 123.000 φιορίνια καὶ τὰ ἐνέχυρα τῆς Τράπεζας σὲ κοσμήματα. Τότε χτίστηκε ἡ ὀριζόντια ἐπέκταση στὸ ἰσόγειο τοῦ σπιτιοῦ γιὰ κατοικία τῆς χήρας. Τὸ 1862 {το ορθό: 1864} ἄναψε ἡ μεγάλη πυρκαϊὰ ποὺ ἔκαψε ὅλη τὴν Βέροια. Ἀπὸ τὴ μεγάλη φωτιὰ γλύτωσαν μερικὰ ἀρχοντικά, θὲς ἀπὸ σύμπτωση θὲς γιατὶ εἴχανε μεγάλες ἐσωτερικὲς αὐλὲς καὶ πολὺ προσωπικό. Ἀνάμεσα σ᾿ αὐτὰ εἶναι καὶ τὸ ἀρχοντικὸ τοῦ Γρηγόρη. Ἀπὸ τὰ παιδιά του ὁ Ἀναστάσης παντρεύτηκε καὶ τὸν πρῶτο του γιό, τὸν Μανώλη, τὸν σπούδασε γιατρὸ στὴ Βιέννη»• Νικόλαος Μουτσόπουλος, Τὸ Ἀρχοντικὸ τοῦ Σιὸρ Μανωλάκη στὴ Βέροια, περιοδικό «Ζυγός», τχ. 56-57/1960, σ. 21.
Την σκυτάλη της γενεαλογίας παραλαμβάνει ο εγγονός του Μανώλη, Α. Χριστοδούλου: «…{Ο Μανώλης, από τον γάμο του με την Ευδοξία το γένος Βικέλα} ἀπέκτησε τρεῖς θυγατέρες, τὴν Εὐθυμία πεθερὰ τοῦ ἰατροῦ Δ{ημητρίου} Τούσα, τὴν Αἰκατερίνη σύζυγο Ἰωάννου Σακελλαρίδη, τὴν Ἑλένη σύζυγο Ἐμμανουήλ Χριστοδούλου, καὶ ἕνα γιὸ τὸν Ἀναστάσιο, ὁ ὁποῖος ἔμεινε ἄγαμος. Ἀπὸ τὸν δεύτερο γάμο μὲ τὴν Αἰκατερίνη τὸ γένος Χατζημάμογλου ἀπέκτησε ἕνα γιὸ τὸν Ἰωάννη {Γιάγκο} καὶ τέσσερις θυγατέρες, τὴν Μαργιορίτσα σύζυγο Ἀντωνίου Γεμιτζόγλου, τὴν Ἀσπασία σύζυγο Κωστάκη Κύρου, τὴν Εὐφροσύνη σύζυγο Ἠλία Ναοὺμ καὶ τὴν Ἐλίζα σύζυγο Δημητρίου Γεωργακόπουλου»• Ἀναστάσιος Ἐμμ. Χριστοδούλου, Ἱστορία τῆς Βεροίας, Μάρτιος 1960, σ. 87.
[18] Πλάτων Σκουλικίδης (1806-1877), Μέγας Πρωτοσύγκελλος (1861-1863) κατά την α’ πατριαρχεία του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Β’, μετέπειτα Μητροπολίτης Βιζύης (από 02-03-1863 έως 27-07-1877).
[19] «Ἀνατολικὸς Ἀστήρ», 31-12-1862• «Τηλέγραφος τοῦ Βοσπόρου καὶ Βυζαντίς», 21-11-1862, 02-12-1862, 05-01-1863.
[20] Αθανάσιος Γ. Βουδούρης, Επισκοπική προσωπογραφία της Μητροπόλεως Βεροίας και Ναούσης κατά την περίοδο της Οθωμανοκρατίας (1430-1912), Μεταπτυχιακή Εργασία, Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη, 2008, σ. 97-98.
[21] Βάϊα Ε. Δραγάτη, Οι Μακεδόνες στο Ελληνικό Βασίλειο στα μέσα του 19ου αιώνα, Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Φιλοσοφική Σχολή Α.Π.Θ., Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας, Θεσσαλονίκη, 2010.
[22] Από τους 191 Μακεδόνες φοιτητές, που αποδελτιώνει, από το Μητρώο του Οθωνικού Πανεπιστημίου (1837-1866) η Β. Ε. Δραγάτη, στα ονόματα τριών (3) και στις ενδείξεις «Πατρίς»-«Κτηματική Περιουσία/Τόπος» αναγράφεται η Βέροια, και άλλων τριών (3) η Νάουσα• όμως σε πολλών τα ονόματα οι αντίστοιχες ενδείξεις περιορίζονται στην γενική αναφορά «Μακεδονία», οπότε είναι πιθανό και άλλοι Βεροιείς και Ναουσαίοι να συγκαταλέγονται μεταξύ των φοιτητών του «Οθωνικού» Πανεπιστημίου.
[23] «Τρεῖς ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀνεφάνησαν ἔχοντες πλήρη, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς ἡλικίας, τὰ προσόντα ἐκλεξίμων εἰς ἀρχιερατείαν: Α. ὁ Μέγας Ἀρχιδιάκονος κ. Θεόκλητος, ὡς τελειοδίδακτος τῆς καθ᾿ ἡμᾶς Θεολογικῆς Σχολῆς {= Χάλκης}. Β. ὁ κ. Γερμανὸς Τσενίδης, τελειοδίδακτος τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, ἐλθὼν εἰς συνδιάλεξιν μετὰ τοῦ Συλλόγου τῶν Καθηγητῶν τῆς Θ.{εολογικής} Σχολῆς, κατὰ τὸ Β’ ἄρθρον τοῦ περὶ ἐκλογῆς Ἀρχιερέων Κανονισμοῦ, καὶ λαβὼν ἀπόδειξιν ἐπικυρωτικὴν τῆς ἱκανότητος αὐτοῦ. Γ. ὁ Μέγας Πρωτοσύγκελλος κ. Πλάτων, ὑποστὰς ἐξετάσεις ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων καθηγητῶν τῆς αὐτῆς Σχολῆς, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προσδιορισθέντος προγράμματος, καὶ λαβὼν τὴν συνήθη ἀπόδειξιν. […]» [και οι τρεις εξετασθέντες ανεδείχθησαν στο αμέσως επόμενο διάστημα Αρχιερείς]
«Ἀνατολικὸς Ἀστήρ», 26-02-1863.
[24] «Τῷ παρελθόντι σαββάτω ἀνεδείχθη παμψηφεὶ ὑποψήφιος Μητροπολίτης Μαρωνείας ὁ Μέγας Ἀρχιδιάκονος κ. Θεόκλητος διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας, οὐδεμιᾶς λαβόντων ψῆφον τῶν λοιπῶν δύο ὑποψηφίων: τοῦ τε κ. Γερμανοῦ Τσενίδου καὶ τοῦ παρὰ τῷ Σ. Μητροπολίτου Κυζίκου ἐπὶ ψιλῷ ὀνόματι ἐπισκόπου Λεύκης Ἰλαρίωνος. […]»
«Ἀνατολικὸς Ἀστήρ», 19-03-1863.
[25] «Τὴν παρελθοῦσαν Δευτέραν ἐψηφίσθη κατὰ τὰ εἰθισμένα μητροπολίτης Βελᾶς ὁ Πανοσ. ἱεροδιάκονος Γρηγόριος {= ενν. Γερμανός} Τσενίδης Βερροιεύς, ἐκ τῶν τριῶν προταθέντων ὑποψηφίων αὐτοῦ, τοῦ Ἁ.{γίου} Κλαυδιουπόλεως {= Προκόπιος, ο μετέπειτα Μητροπολίτης Βεροίας και Ναούσης (από 02-05-1877 έως 02-05-1892)} καὶ τοῦ Παν. Ἀρχιμανδρίτου τοῦ Πατριαρχικοῦ ναοῦ κ. Σωφρονίου {Χρηστίδη, του μετέπειτα Μητροπολίτη Ικονίου κ.ε. Διδυμοτείχου, Κρήτης, Νικαίας• συνεπίθετου και συνονόματου, κατά το μοναχικό όνομα, με τον διάδοχο του Θεοκλήτου Μητροπολίτη Σωφρόνιο Χρηστίδη (1863-1869)}.»
«Ομόνοια», 29-05-1863.
[26] «Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια», 09-02-1884 [: https://www.thespro.gr/2018/01/blog-post_422.html]
[27] Περιγραφή των δραματικών περιστατικών προ, κατά και μετά την πυρκαϊά, και των πιθανών αιτίων της, καθώς και των προσπαθειών απάλυνσης της συμφοράς και της συνδρομής των «ἀπανταχοῦ ομογενών», με εξαιρετικά ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες και αναλυτική παράθεση «πηγών και βοηθημάτων»: Παύλος Πυρινός, Η μεγάλη πυρκαϊά στη Βέροια 14 Αυγούστου 1764, «Λαός», 02-09-2023.
[28] Η «δόλια φτουχουλουγιά» αριθμούσε, σύμφωνα με τις ανταποκρίσεις του τύπου, περίπου 800 ψυχές, στερούμενες πλέον «οὐ μόνον στέγης ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου»• αντιστοιχούσαν σχεδόν στο 10% του τότε πληθυσμού, ή για να προβληθεί, το μέγεθος της τραγωδίας εις τα καθ’ ημάς, το αντίστοιχο πλήθος άστεγων και άσιτων πολιτών για την σημερινή πόλη της Βέροιας θα προσέγγιζε, ίσως, τους 5.000!
[29] Η «ποιητική άδεια», εκτός από το έτος (1862 αντί 1864) κάλυψε, χάριν του μέτρου (α).- και την ημερομηνία κατά την οποία εκδηλώθηκε η πυρκαϊά: «Αυγούστου 15 μέρα Παρασκευή» αντί του ορθού Αυγούστου 14• κατά το τότε ισχύον ιουλιανό ημερολόγιο η 15η Αυγούστου 1864 ήταν ημέρα Σάββατο• (β).- και τον τόπο της οικειοθελούς εξορίας του Θεοκλήτου, ο οποίος, αντί της Ρούμελης, όπου τον μετέθεσε η λαϊκή μούσα, «ἐπεθύμησε νὰ ἑγκαταβιώσῃ» στο Άγιον Όρος• ενώ το 1864 βρέθηκε στη γείτονα Θεσσαλονίκη, όπου και εκοιμήθη κατά μήνα Ιούλιο.
[30] Θωμάς Γαβριηλίδης, Ανθολογία Δημοτικών Τραγουδιών / Δημοτικά τραγούδια της Βέροιας και της Νάουσας Ημαθίας - Μακεδονίας, έκδ. ΤΕΔΚΝ Ημαθίας, 2007, σ. 133.
[31] Θωμάς Γαβριηλίδης, ο.π., σ. 134.
[32] συστηματική παρουσίασή τους στο προμνησθέν άρθρο του Π. Πυρινού, ανωτ. σημ. 27.
