Τα λαογραφικά μας - Σεπτέμβριος Ο «Τρυγητής» αλλά και «Καλοχρονιάρης»

Σύμφωνα με το σύγχρονο ημερολόγιό μας είναι ο ένατος μήνας του χρόνου που αντιστοιχεί με τον Βοηδρομιώνα του αττικού ημερολογίου που περιελάμβανε το 2ο μισό του Σεπτέμβρη και το 1ο μισό του Οκτώβρη. Τότε οι Αθηναίοι γιόρταζαν τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια (τα Μικρά τα γιόρταζαν την άνοιξη). Ήταν γιορτή – φόρος ευγνωμοσύνης – στη θεά Δήμητρα για τα επίγεια αγαθά που παρείχε στον άνθρωπο για την τροφή του.

Κατά το ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο 7ος μήνας του χρόνου και στο γεγονός αυτό οφείλει και την ονομασία του (septe=επτά).

Κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ονομάσθηκε Τιβέριος, Γερμανικός Τάκιτος, Αντωνίνος προς τιμή διαφόρων Ρωμαίων αυτοκρατόρων.

Από τις αρχές του 4ου μ.Χ. αιώνα ο Σεπτέμβριος καθιερώθηκε ως η αρχή του εκκλησιαστικού αλλά και του πολιτικού έτους επειδή η 1η Σεπτεμβρίου συνέπιπτε με την αρχή της ινδικτιώνος. Και σήμερα ακόμη η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να γιορτάζει την 1η Σεπτεμβρίου ως «αρχή της ινδίκτου».

Η λέξη «Ινδικτιών» σημαίνει σε τελική ανάλυση τους φόρους που πλήρωναν οι Ρωμαίοι. Συνεκδοχικά πήρε τη σημασία της οικονομικής χρονιάς και κατέληξε να είναι η ρύθμιση των φόρων μιας συνεχώς επαναλαμβανόμενης 15ετίας. Το σύστημα αυτό παγιώθηκε σαν το δημοφιλέστερο σύστημα χρονολόγησης από τους Βυζαντινούς και η 1η Σεπτεμβρίου ως η αρχή του έτους.

Από το γεγονός αυτό σε ορισμένες περιοχές της πατρίδας μας η 31η Αυγούστου ονομάζεται «Κλειδοχρονιά» (κλειδώνει – τελειώνει ο χρόνος) και η 1η Σεπτεμβρίου ονομάζεται αρχιχρονιά (Δωδεκάνησα).

Στον Πόντο κοίταζαν το «καλό ποδαρικό» και καλούσαν τον παπά να αγιάσει το σπιτικό τους. Κάτι ανάλογο συνηθιζόταν στη Νάξο και τη Σκιάθο. Αλλού (Βιθυνία) άλειφαν -την ίδια μέρα- τις πόρτες με μέλι ή πετούσαν μέσα στο σπίτι ένα ρόδι.

Κατά καιρούς και σε ορισμένες περιοχές ο Σεπτέμβριος πήρε κι άλλες ονομασίες σχετικές με τις κύριες ασχολίες των κατοίκων αλλά και τις γιορτές που έχουμε τον ίδιο μήνα. Έτσι τον αποκαλούν «Τρυγητή» και «Τρυγομηνά» (από τον τρύγο των σταφυλιών), «Σποριά» (από τις ετοιμασίες για τη σπορά των χωραφιών), «Σταυρίτη» ή «Σταυρό» αλλά και «Σταυριάτη» (από τη γιορτή της Ύψωσης του Σταυρού).

Απαντούνται ακόμη οι ονομασίες «Ορτυκολόγος» (από το πέρασμα των ορτυκιών που αποδημούν), «Πετμεζάς» και «Χρονογράφος» γιατί επικρατούσε η πίστη ότι κατά το μήνα αυτό ο Χάρος – Θάνατος «γράφει» (ετοιμάζει τη λίστα) εκείνων που πρόκειται να πεθάνουν κατά τη διάρκεια του χρόνου.

Όπως και τους άλλους μήνες «τα πιστεύω» του λαού μας συνεχίζονται και τον Σεπτέμβρη. Έτσι την 1η Σεπτεμβρίου του Αγ. Συμεών ο κόσμος δεν κάνει δουλειές και κυρίως οι έγκυες γυναίκες για να μη γεννηθεί το παιδί τους «σημειωμένο», με κάποιο δηλαδή σωματικό ελάττωμα. Στις 2 Σεπτεμβρίου του Αγίου Μηνά γιορτάζουν οι τσοπαναραίοι. Στις 8 Σεπτεμβρίου στα γενέθλια της Παναγίας στην Λίμνη και την Κύμη της Εύβοιας πανηγυρίζουν με θυσίες αρνιών και παλιότερα ταύρων. Στις 14 Σεπτεμβρίου – του Σταυρού νήστευαν και νηστεύουν ενώ άρχιζαν οι προετοιμασίες για τη σπορά.

Τέλος ο λαός μας πίστευε – πως όσοι είχαν γεννηθεί το Σεπτέμβριο είναι «ελαττωματικοί». Οι άντρες ιδιότροποι και καβγατζήδες και οι γυναίκες σπάταλες, φιλάρεσκες και εκλεκτικές.

Θωμάς Δημητράκης