Για την τοπική μας ιστορία τον «Ελληνότοπο» Ρουμλούκι και τον λαϊκό μας πολιτισμό, ασχολήθηκαν επώνυμοι Έλληνες ιστορικοί, λαογράφοι, αλλά και ξένοι περιηγητές από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Γιδάς υπήρξε το Κεφαλοχώρι στο Ρουμλούκι σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας όπου και εξελίχθηκε σε κωμόπολη που είχε όλα τα χαρακτηριστικά μιας επαρχιακής πόλης, με τα θετικά και αρνητικά που έχουν οι σύγχρονες κοινωνίες. Είναι γνωστή στο πανελλήνιο ως Γιδάς, και οι αλαργινοί μας γνωρίζουν από την γυναικεία ενδυμασία μας, η οποία είναι μοναδική στον ελλαδικό χώρο. Γι’ αυτό αναγνωρίστηκε-καθιερώθηκε ως η ενδυμασία της Μακεδονικής γης. Μας το βεβαιώνει και ο μεγάλος μας λογοτέχνης Στρατής Μυριβήλης μέσα από το προσωπικό του ημερολόγιο. Ο Στρ. Μυριβήλης βρέθηκε στο Γιδά ως στρατιώτης-δημοσιογράφος-ανταποκριτής στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το 1917, τον Απρίλη μήνα. Στο ημερολόγιό του στις τρεις ημέρες που βρέθηκε στο Γιδά κατέγραψε σημαντικά στοιχεία για το χωριό σαν τοπίο αλλά και για τους ανθρώπους που γνώρισε. Μας τα φέρνει στο φως η καλή αρχαιολόγος-δημοσιογράφος κ. Σοφία Ταράντου με το άρθρο της στην εφημερίδα «Το Έθνος». Τίτλος του κειμένου είναι: «Η Σαλονίκη – ΠΦ!». Στην αρχή του άρθρου η κυρία Ταράντου περιγράφει στοιχεία του ημερολογίου που ο Στρ. Μυριβήλης αναφέρεται στη Σαλονίκη και μάλιστα δεν έχει και τόσο κολακευτικά λόγια για την πόλη της Θεσσαλονίκης. Να τί γράφει όμως για το Γιδά: Ο Γιδάς με τους «ΓΝΗΣΙΟΥΣ ΡΩΜΙΟΥΣ» πρώτος σταθμός, μετά από πορεία τεσσάρων ημερών και υπαίθριες διανυκτερεύσεις. Ο Γιδάς (=Αλεξάνδρεια Ημαθίας) το χωριό με τους «γνήσιους ρωμιούς», τον «άφθονο ίσκιο» τα «νόστιμα κορίτσια», τα «πλούσια νερά», το «άσπρο τυρί. Όλος σχεδόν ο ανδρικός πληθυσμός του λείπει στο στρατό και στα έργα των Συμμάχων. Οι γυναίκες του χωριού με το παράστημα και την τοπική αμφίεσή τους, δεν αφήνουν αδιάφορο τον Μυριβήλη, ο οποίος σημειώνει στο ημερολόγιό του: Το κομψότερο γυναικείο κοστούμι που συνάντησα στη Μακεδονία, και οι ευγενικότερες φυσιογνωμίες. Ξεχωρίζει αμέσως τις παντρεμένες από τις λεύτερες. Οι πρώτες φοράνε στο κεφάλι το «κατσιούλι» όπως το λένε για περικεφαλαία, με αργυρή αλυσίδα στολισμένο. Στο πίσω μέρος έχει ένα λοφίσκον άσπρο, κι αυτός είναι σημείο της παντριάς. Των κοριτσιών είναι χωρίς αυτόν τον λοφίσκον, και δένεται κομψότατα ως είδος καπελίνο μαύρο με μικρό μπορ στο μέτωπο. Είναι όλες μελαχρινές, με θαυμάσια μάτια, άσπρα δόντια, λυγερότατο σώμα, πολύ συμμετρικό, κινήσεις και πόζες που προξενούν κατάπληξιν για την κομψότητα. Είναι όλες πολύ θαρραλέες μαζί μας με πνεύμα εύστροφον, πολύ χαρούμενες που βλέπουν Ελληνικό στρατό.
Υ.Γ.: Αυτά γράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο ο γνωστός λογοτέχνης πριν από έναν αιώνα για τον τόπο μας, αλλά κυρίως για τις γυναίκες του Ρουμλουκιού
Υ.Γ.: Ένας ακόμα μεγάλος λογοτέχνης ονομάζει την Θεσσαλονίκη «Σαλονίκη»…
