Γράφει ο Χρήστος Α. Αποστολίδης*
H Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) αποτελεί σύμφωνα με το άρθρο 28 παρ. 1 του ισχύοντος Συντάγματος εσωτερικό δίκαιο και τυγχάνει άμεσης εφαρμογής όντας υπέρτερη από την κείμενη νομοθεσία.
Οι διατάξεις αυτής που αφορούν την προστασία της εκκλησιαστικής περιουσίας είναι το άρθρο 9 που κατοχυρώνει το δικαίωμα της αυτοδιοίκησης των θρησκευμάτων (παράβαλε το άρθρο 13 του εγχώριου Συντάγματος) και το άρθρο 1 του Πρώτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ σχετικά με την ειρηνική απόλαυση της ιδιοκτησίας.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) με έδρα το Στρασβούργο αποτελεί το πλέον σημαντικό δικαιοδοτικό όργανο εφαρμογής της ΕΣΔΑ. Μια σειρά ιδιαίτερα αξιόλογων αποφάσεων από την πλούσια νομολογιακή παραγωγή του Δικαστηρίου αυτού αφορούν το ιδιοκτησιακό καθεστώς της περιουσίας των ορθοδόξων εκκλησιαστικών νομικών προσώπων .
Η πιο γνωστή και καθοριστική από αυτές είναι η απόφαση του ΕΔΔΑ Ιερές Μονές κατά Ελλάδος που έλαβε χώρα το 1994. Αφορμή για την ενασχόληση του δικαστηρίου με την εκκλησιαστική περιουσία της χώρας μας αποτέλεσε η έκδοση των Νόμων 1700/1987 και 1811/1988 (γνωστοί ως νόμοι Τρίτση). Ειδικότερα με το Ν. 1700/1987 «Ρύθμιση Θεμάτων εκκλησιαστικής περιουσίας» επιχειρήθηκε να αφαιρεθεί το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας των μοναστηριών εντός της ελληνικής επικράτειας, με το πρόσχημα της διάθεσής της για ευρύτερους κοινωνικούς σκοπούς. Συνάμα με τον Ν. 1700/1987 εκδηλώθηκε απόπειρα του κράτους να εξαιρέσει την έκτακτη χρησικτησία από τους νόμιμους τίτλους κυριότητας επί της μοναστηριακής περιουσίας, κατά έναν νομικά αδικαιολόγητο τρόπο, δεδομένου όντος ότι και η έκτακτη χρησικτησία συνιστά κατά τον Αστικό Κώδικα τίτλο κυριότητας, ισότιμο με όλους τους υπόλοιπους.
Λογικό ήταν να μοναστήρια να αντιδράσουν, ενόψει του γεγονότος ότι η έκτακτη χρησικτησία αποτελεί τον πλέον συνήθη τίτλο ιδιοκτησίας, την οποία απέκτησαν πολλούς αιώνες πριν, ακόμη και πριν την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους.
Εναντίον του Ν. 1700/1987 προσέφυγαν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ορισμένες δυναμικές Μονές. Όσες για τους δικούς τους λόγους αναγκάστηκαν να εφαρμόσουν το Νόμο οδηγήθηκαν στο να απολέσουν τελικά την περιουσία τους. Τουναντίον όσες επέλεξαν την δικαστική προσφυγή τελικά δικαιώθηκαν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Ειδικότερα εκδόθηκε η υπ’ αριθμ. 492/09.12.1994 απόφαση με την οποία :
(α) απορρίφθηκε η αίτηση των μονών εκείνων που συμβλήθηκαν στην εφαρμογή του Ν. 1700/1987,
(β) δέχτηκε ωστόσο ότι με τις διατάξεις του Ν. 1700/1987 παραβιάστηκε το Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο της ΕΣΔΑ που προστατεύει το δικαίωμα των μονών στην αδιατάρακτη απόλαυση της ιδιοκτησίας τους.
Αξίζει να σημειωθεί ότι με την ίδια ως άνω απόφαση κρίθηκε ότι οι μονές της Εκκλησίας της Ελλάδος, παρότι δεν ασκούν κυβερνητική εξουσία, έχουν ωστόσο χαρακτηρισθεί από την ελληνική νομοθεσία ως Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, με σκοπό την ευρύτερη και αποτελεσματικότερη θεσμική προστασία τους.
Συμμορφούμενη με την καταδικαστική απόφαση του ΕΔΔΑ η ελληνική πολιτεία θέσπισε το άρθρο 55 του Ν. 2413/1996 δικαιώνοντας τις νικήτριες Μονές, με σκοπό να λήξει η εκκρεμής διαφορά και συνάμα να αποφευχθούν στο μέλλον παρόμοιες διαφορές με αρνητικές συνέπειες για το Δημόσιο.
Δικηγόρος Παρ’ Αρείω Πάγω
Υπ. Διδάκτωρ Νομικής Σχολής Α.ΠΘ
