Έρευνα-επιμέλεια: Μάκης Δημητράκης
Οι «ντραγκαράδες» ήταν έθιμο της Πρωτοχρονιάς, σε παλιότερες εποχές στον Τρίλοφο. Σύμφωνα με το έθιμο, στον προαύλιο χώρο του Αη-Δημήτρη συγκεντρώνονταν άντρες μεταμφιεσμένοι. Φορούσαν προσωπίδα με μακρύ μουστάκι (συνήθως από τρίχα κατσικιού), άσπρο μάλλινο σώβρακο και γουρουνοτσάρουχα τυλιγμένα με πανιά Από πάνω φορούσαν μαύρη μάλλινη κάπα την οποία έδεναν με ζωνάρι ή σχοινί σταυρωτά για να κρατάει καλά τα κουδούνια που έδεναν στη μέση, ενώ ένα μεγάλο κουδούνι έδεναν στον λαιμό. Κρατούσαν μεγάλη σπάθα ή μεγάλο χοντρό μπαστούνι (μαγκούρα) και χόρευαν τριγυρνώντας στους δρόμους του χωριού και συγκέντρωναν χρήματα και φαγώσιμα για φιλανθρωπικό σκοπό.
Παρόμοιο δρώμενο και οι «λιγκουτσάρηδες» στο οποίο συμμετείχαν νέοι από το Ξηρολίβαδο αλλά και άλλοι βλαχόφωνοι. Τριγυρνούσαν τρέχοντας στους δρόμους της Βέροια δημιουργώντας εντυπωσιακό θόρυβο αλλά και φόβο στους μικρότερους. Τους θυμάμαι, πιτσιρικάς εγώ, α τραγουδάνε το:
Λιγκουτσάρης έρχεται, Γενάρης ξημερώνει.
Φραγκίτσα δω, φραγκίτσα κει
Φραγκίτσα πάει στη βρύση
με το γιουρντάνι στο λαιμό
με το σπαθί στο χέρι…
Τα «σπίτια», τους καλοδέχονταν, τους κέρναγαν, τους έδιναν το φιλοδώρημα και… το έθιμο συνεχιζόταν σε άλλη «πόρτα».
Και στο Δάσκιο είχαμε περίπου το ίδιο έθιμο. Οι «νταγκαράδες» ήταν νέοι έφηβοι που φορούσαν κάπες από γιδόμαλλο. Στο ίδιο χωριό -παλιότερα- από τη δεύτερη ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τα Φώτα οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν τις απογευματινές ώρες στην πλατεία του χωριού και έστηναν το χορό. Αρχή έκαναν οι γυναίκες και τα κορίτσια ενώ οι άντρες παρακολουθούσαν «απ’ έξω» για λίγο βολιδοσκοπώντας τις κινήσεις. Ακολούθως έμπαιναν κι αυτά στο χορό. Ο σκοπός, του χορού συνοδευόταν μόνο με τραγούδι και σπάνια συνοδεία οργάνων και κυρίως γκάϊντας. Απαραίτητα τραγούδια το «μητερίτσα μου γλυκειά», «Άσπρο καλό μου χιόνι», «Περδικούλες» και «ο γιος του Παπαγιώργη».
Από τα έθιμα που οι ρίζες του χάνονται στα χρόνια της τουρκοκρατίας ήταν και το «σούρβισμα» που λάβανε χώρα ανήμερα την Πρωτοχρονιά στον Τρίλοφο και τη Φυτειά. Σύμφωνα με το έθιμο νέες κοπέλες του χωριού κρατώντας ένα κλαδί κρανιάς επισκέπτονταν τα σπίτια του χωριού. Όπου πήγαιναν σούρβιζαν (έτριβαν) την πλάτη όλων των μελών ης οικογένειας με το κλαδί της κρανιάς ενώ ταυτόχρονα έλεγαν:
Σούρβα-σούρβα κι του χρόνου
δω χαρά κι Αη Βασίλ’ς
Στην Αγία Μαρίνα και στην κεντρική πλατεία τα μεσάνυχτα της παραμονής προς την Πρωτοχρονιά άναβαν τα φώτα με πουρνάρια που έφερναν τα αγόρια από τα σπίτια τους. Ακολούθως ξεχύνονταν στους δρόμους του χωριού να ψάλλουν τα κάλαντα. Οι καλαντηστές πολύ παλιά κρατούσαν στο χέρι τους μια ξύλινη διχάλα – συνήθως από ξύλο κρανιάς – στην οποία οι νοικοκυραίοι έμπηγαν κομμάτι λίπους ως «αμοιβή» για τα κάλαντα. Τα κάλαντα έψαλλαν μόνο αγόρια, τα οποία μόλις τελείωνε το τραγούδι έλεγαν «σούρβα-σούρβα». Σε μεταγενέστερους χρόνους το «λίπος» αντικαταστάθηκε από κάστανα, σύκα, φουντούκια, μανταρίνια και ξυλοκέρατα. Αξίζει επίσης μα αναφερθεί ότι από τη φωτιά που άναβαν στην πλατεία οι μεγάλοι έπαιρναν θράκα (ζάρι) για να ανάψουν το τζάκι ανήμερα την Πρωτοχρονιά.
Τα ρουγκάτσια ή ρουγκατσάρια που «ξαναζωντανεύουν» στις μέρες μας είναι έθιμο του Ρουμλουκιού (περιοχή Αλεξάνδρειας) που έχει τις ρίζες του στα βυζαντινά χρόνια. Σύμφωνα με το έθιμο ομάδες (μπουλούκια) χορευτών κάποιου χωριού επισκέπτονταν άλλα χωριά χορεύοντας και συγκεντρώνοντας χρήματα ή γεννήματα με σκοπό το κτίσιμο νέας εκκλησίας ή επιδιόρθωση της παλαιάς ή του σχολείου ή ακόμη για την ενίσχυση φτωχών οικογενειών.
Τα «μπουλούκια» των χορευτών αποτελούνταν από δεκαπέντε περίπου λεβεντόκορμα παλικάρια που φορούσαν φουστανέλες με πάμπολλες δίπλες (λαγκόλια), έφεραν μαζί τους όλη την αρματωσιά και χόρευαν συνοδεία ζουρνά και νταουλιού, συνήθως τους χορούς: Πατινάδα, Νιζάμικος, Πατρώνα και Συγκαθιστός.
Η επιλογή των παλικαριών αποτελούσε τιμή για τους νέους του χωριού και η αναχώρησή τους ήταν πραγματική ιεροτελεστία.
Χόρευαν στα χωριά μετά από σχετική άδεια, τα βράδια φιλοξενούνταν σε σπίτια κάποιου χωριού και η επιστροφή ήταν προγραμματισμένη για την Παραμονή των Φώτων οπότε γινόταν και η καταμέτρηση και καταγραφή χρημάτων και γεννημάτων.
Τι έθιμο αναβιώνει σήμερα από χορευτικά συγκροτήματα πολιτιστικών συλλόγων της Ημαθίας (Λύκειο Βέροιας, ΚΕΠΑ Βέροιας και το Σύλλογο Μακροχωρίου και Περιχώρων) κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου.
