Πριν από εκατόν πενήντα επτά χρόνια και ακριβώς στα 1863, φίλοι
αναγνώστες, έγραψε ένας ορθολογιστής, με υπερηφάνεια για το μέλλον του ανθρώπου
και της επιστήμης, που τόσο θαύμαζαν τότε:
«Ποιος ξέρει αν ο άνθρωπος δεν θα κατορθώσει να γνωρίσει και την
τελευταία λέξη για την ύλη;… Ποιος ξέρει αν η απέραντη επιστήμη δεν θα μας
φέρει την απεριόριστη εξουσία; Το ον που θα διαθέτει αυτή τη μάθηση, θα γίνει
αληθινά ο κύριος του σύμπαντος. Θα διασκελίσει τα σύνορα του Πλανήτη του. Και
μια και μόνη δύναμη θα κυβερνάει τον κόσμο και αυτή θα είναι η επιστήμη!».
Πόσο παράξενα ηχούν στ’ αυτιά μας, τα υπερήφανα αυτά λόγια,
ύστερα από εκατόν πενήντα επτά χρόνια. Σχολιάζοντάς τα ο Γάλλος Ακαδημαϊκός
Αντρέα Μωρουά, γράφει:
«Θαυμάζουμε την πρόγνωση, που είχε κάμει ο Ρενάν, γιατί ο νόμος
που ατόμων, η μεταμόσχευση των σωμάτων, το άλμα έξω από τον πλανήτη, όλα αυτά,
στα 1863, βρίσκονταν ακόμα πολύ μακριά στο μέλλον και όμως αυτός τα
διαλογιζόταν. Πιο σοφοί, όμως, και πιο ισχυροί απ’ αυτόν είμαστε απείρως
μετριοφρονέστεροι. Δεν πιστεύουμε πως η επιστήμη θα κυβερνήσει τον κόσμο…
κατέχουμε στον κόσμο μία τόσο μικρή θέση, ώστε να είναι παράτολμο να μιλάμε για
μία ολότητα που δεν μπορούμε ούτε να την νοήσουμε καν. Το να πάμε στη Σελήνη θα
είναι αθλητικός άθλος, αλλά τι να αντιπροσωπεύει αυτό αναφορικά με τις
αποστάσεις που μας χωρίζουν από τους μακρινότερους γαλαξίες;
Μολονότι συντελέστηκαν από την επιστήμη απίστευτοι πρόοδοι,
μολονότι ο άνθρωπος μπορεί να επιδρά από χιλιάδες χιλιόμετρα σε μία
μικροσκοπική συσκευή που περιφέρεται στον αχανή χώρο, μολονότι παράτεινε το
όριο της ζωής, ξέρουμε πως δεν ξέρουμε τίποτα. Ο κοινός άνθρωπος τρέφει την
αυταπάτη πως η επιστήμη μπορεί να απαντήσει σ’ όλα τα ερωτήματα. Αλλά ο
επιστήμονας δεν συμμερίζεται αυτή την απάτη. Ξέρουμε, έλεγε ο Οππενχάϊμερ, πώς
αγνοούμε και θα αγνοούμε».
Έτσι μιλάνε οι πραγματικοί διανοητές. Όχι με την υπερηφάνεια του
Ρενάν. Αλλά ομολογούν με μετριοφροσύνη ότι η επιστήμη όσο και αν προχωρήσει,
πάλι ο άνθρωπος θα ζει στην άγνοια. Η κατανόηση της άγνοιας είναι κατ’ ευθείαν
ανάλογη προς την πρόοδο της γνώσης, Ο αγράμματος δεν υποπτεύεται πόσα πράγματα
δεν γνωρίζει. Ο γραμματισμένος, όμως, φωτιζόμενος από τη σχετική γνώση που
απέκτησε, βλέπει πόσο μεγάλη είναι η άγνοιά του. Του Σωκράτη το «εν οίδα, ότι
ουδέν οίδα», θα αποτελέσει πάντα μία μεγάλη αλήθεια.
Δεν είναι, όμως, μόνο η άγνοια. Η επιστήμη ικανοποιεί την
περιέργεια, την φιλομάθεια του ανθρώπου, φωτίζει το μυαλό του, δεν μιλάει,
όμως, στην καρδιά του. Δεν μπορεί να ικανοποιήσει τους εσωτερικούς του πόθους.
Η επιστήμη είναι μονομερής. Πόθοι, που ξεπερνούν το μυαλό, όπως η ειρήνη, η
γαλήνη, η χαρά, μένουν ανικανοποίητοι.
Πριν είκοσι χρόνια μπήκαμε στον 21ο αιώνα. Τώρα,
μπορούμε ειλικρινά να διαπιστώσουμε ότι η μηχανή υποδουλώνει τον άνθρωπο. Το
έμψυχο γίνεται σκλάβος του άψυχου. Ο άνθρωπος, κατά ένα ποσοστό, ζει μέσα στην
καλοπέραση, χωρίς ψυχική ειρήνη και εσωτερική γαλήνη. Περίμενε ότι η επιστήμη
και η τέχνη θα του γέμιζαν το κενό. Και το κενό γίνεται πιο οδυνηρό σε πολλές
ψυχές. Περίμενε από την ποικίλη πρόοδο να του εξασφαλίσει την ειρήνη ανάμεσα
στους ανθρώπους και στους λαούς και όμως ζούμε μέσα σε διάφορες συγκρούσεις και
κάτω από συνεχή αβεβαιότητα, με τοπικούς πολέμους και με την απειλή για έναν
τρίτο παγκόσμιο πόλεμο.
Οι προβλέψεις δεν επαληθεύτηκαν, γιατί παραμερίσθηκε από τη ζωή
των ανθρώπων και των εθνών το πρωτείο του πνεύματος και μπήκε το πρωτείο, της
ύλης. Η τεχνική και επιστημονική πρόοδος τρέχει με πύραυλο. Η πνευματική
πρόοδος πάει με τον αραμπά και αν πάει και με τον αραμπά.
Και η κάθαρση στο ψυχικό αυτό δράμα; Την παρουσιάζουν πολλές
φορές οι άνθρωποι που ζουν πιο έντονα την αγωνία και το κενό.
Μία τέτοια συγγραφέας, που έζησε την αβεβαιότητα και την
αμφιβολία, γράφει: «Αν ο δρόμος που ακολουθούμε δεν μας οδηγεί στην ειρήνη και
στη λύτρωση, είναι γιατί γελαστήκαμε στο δρόμο που πήραμε. Ας γυρίσουμε πίσω τα
βήματά μας κι ας γυρέψουμε το Θεό». Το Θεό που διώχνει την αγωνία και δίνει
στην ψυχή τον «Άρτο της ζωής» και στην καρδιά «την ειρήνη την πάντα νουν
υπερέχουσαν».
Είναι Εκείνος που είπε: «Εγώ ειμί η Οδός και η Αλήθεια και η
Ζωή».
