Βεροιώτικα και Λαογραφικά «Το πρωταπριλιάτικο ψέμα»

Toυ Μάκη Δημητράκη

Πρωταπριλιά, φίλοι μου, σήμερα και Καλό Μήνα

Ο Απρίλης είναι ο μήνας που αρχίζει με ψέματα! και η Πρωταπριλιά είναι η μοναδική ημέρα του χρόνου που επιτρέπονται ή ακόμη καλύτερα επιβάλλονται αλλά και συγχωρούνται τα ψέματα και οι φάρσες. Είναι η ημέρα που συνηθίζεται να λέγονται ψέματα λόγω εθίμου.

Ένα έθιμο που μας ήρθε από τη Γαλλία πιθανότατα με τους Σταυροφόρους και είχε σχέση με τον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς.

Οι Γάλλοι για αρκετά χρόνια γιόρταζαν την αρχή του νέου έτους την 1η Απριλίου αλλά το 1564 ο βασιλιάς Κάρολος ο Θ΄ άλλαξε την πρωταπριλιάτικο πρωτοχρονιά και την μετέθεσε την 1η Ιανουαρίου όπως την γιόρταζαν και οι άλλοι Ευρωπαίοι.

Μία μερίδα όμως Γάλλων αρνήθηκε αυτή την αλλαγή και στους αρνητές αυτούς, οι άλλοι συμπατριώτες τους, για να τους κοροϊδέψουν τους έστελναν κάλπικα πρωτοχρονιάτικα δώρα, με πολλές αστείες υπερβολές και έξυπνα γελάσματα ενώ δεν έλλειπαν πολλές ψευτιές.

Για το πρωταπριλιάτικο ψέμα, την υπερβολή θα λέγαμε, υπάρχει ακόμα μία εκδοχή που σχετίζεται με τους Κέλτες, αρχαίο λαό της ΒΔ Ευρώπης, που φημίζονταν για τις αλιευτικές τους ικανότητες και επιτυχίες.

Αυτοί λοιπόν την 1η Απριλίου «έβγαιναν» για το πρώτο ψάρεμα μετά τη χειμωνιάτικη αλιευτική αδράνεια και όταν γυρίζοντας από το ψάρεμα λέγανε πως πιάσανε κάτι θεόρατα ψάρια που κανείς τους όμως δεν μπορούσε να αποδείξει γιατί ήταν ψέμα και υπερβολή.

Από το γεγονός αυτό ίσως οι Γάλλοι λένε το πρωταπριλιάτικο ψέμα «ψάρι του Απρίλη»! Σχετικά με την υπερβολή αυτή ο Κολομβιανός συγγραφέας Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες δήλωσε: «Ένα ψέμα είναι πιο βολικό από την αμφιβολία, πιο χρήσιμο από την αγάπη και πιο ανθεκτικό από την αλήθεια». Ο Λένιν πάλι έλεγε σχετικά με τις υπερβολές διηγήσεις «πως ένα επαναλαμβανόμενο ψέμα γίνεται αλήθεια».

Το έθιμο του πρωταπριλιάτικου ψέματος αφ’ ότου ήρθε στην Ελλάδα διαφοροποιήθηκε και απέκτησε με την πάροδο του χρόνου ελληνική χροιά. Λέμε αθώα ψέματα για να ξεγελάσουμε τους άλλους και αυτό θεωρείται μια συνειδητή επιλογή εκτόνωσης και χαλάρωσης. Αρκετοί υποστηρίζουν πως το ψέμα είναι το αλατοπίπερο στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων γι’ αυτό και πολλοί ανυπομονούν γι’ αυτή την ημέρα και σχεδιάζουν ακόμη και μέρες νωρίτερα μια καλοστημένη φάρσα στα κοντινά τους πρόσωπα, στους συνεργάτες τους αλλά πάντα χωρίς δυσάρεστες και επιζήμιες συνέπειες.

Ο καθηγητής-λαογράφος Λουκάκος αναφέρει πως το έθιμο αποτελεί ένα σκόπιμο ξεγέλασμα των βλαπτικών δυνάμεων που θα εμπόδιζαν την όποια παραγωγή και ο λαογράφος Γ. Μέγας γράφει πως η πρωταπριλιάτικη «ψευδολογία» παραπλανά δυνάμεις του κακού που παραμονεύουν παντού και πάντοτε.

Σε κάποια μέρη της πατρίδας μας «πιστεύουν» ότι όποιος καταφέρει να ξεγελάσει κάποιον άλλον ή άλλους θα έχει την εύνοια της τύχης με το μέρος του όλη την υπόλοιπη χρονιά. Κάποιοι άλλοι πιστεύουν πως θα έχει καλή σοδειά στις καλλιέργειές τους.

Από την άλλη πολλοί πιστεύουν πως το «θύμα» θα έχει γουρσουζιά και γκαντεμιά όλη την υπόλοιπη χρονιά. Βέβαια στην πραγματικότητα και στην πράξη καμία από τις δύο απόψεις δεν επαληθεύεται.

Αναφορικά με το έθιμο στη Θράκη και κυρίως στην Ανατολική Ρωμυλία «είχαν σε καλό» να ξεγελάσουν τον άλλο γιατί πίστευαν τουλάχιστον σε παλαιότερες εποχές πως έτσι τα δέντρα τους θα είχαν μεγαλύτερη καρποφορία.

Το πρωταπριλιάτικο ψέμα θεωρείται μία παιγνιώδης συνήθεια των ανθρώπων με παγκόσμια διάσταση. Μάλιστα ο Ρωμαίος ρήτορας Κοϊντιλιανός δήλωσε «όποιος λέει ψέματα πρέπει να έχει πολύ καλή μνήμη» προφανώς για να μη μπερδεύεται στις αφηγήσεις του».

Ο δικός μας πάλι Οδυσσέας Ελύτης γράφει «Την αλήθεια την φτιάχνει κανείς όπως ακριβώς φτιάχνει και το ψέμα».

Βλέποντας την αναφορά μου στο πρωταπριλιάτικο ψέμα θα ήθελα να αναφέρω τα λόγια του Γάλλου συγγραφέα Αλμπέρ Καμί: «Ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να ζει χωρίς να λέει ψέματα». Άραγε μπορούμε;