Γράφει ο Παν. Παπαδόπουλος-Φιλόλογος
Ο Αθανάσιος Διάκος (Γραμματικός)Διάκονος της εκκλησίας του Χριστού είναι ακόμη ένας αγωνιστής της πίστεως για το Μεγάλο Ξεσηκωμό του έθνους το 1821.Η σωτηρία της πατρίδος τον οδήγησε να αφήσει τις υποχρεώσεις του λειτουργού της εκκλησίας και να ζωστεί τα άρματα για να υπερασπιστεί τα όσια της Ελληνικής φυλής. Μακρύς ο κατάλογος των ονομάτων της θυσίας των κληρικών ηρώων της πατρίδας. Για τη καταγωγή του Αθανασίου Διάκου οι απόψεις των περισσοτέρων χρονογράφων διίστανται. Επικρατέστερα θεωρούνται το δύο χωριά της Φωκίδος, της Άνω Μουσουνίτσα ς και της Αρτοτίνας.. Το βέβαιο είναι ότι ο Διάκος έλκει την καταγωγή του και από τα δυο χωριά.
Ο πατέρας του ήταν από την Μουσουνίτσα και η μητέρα του από την Αρτοτίνα. κοντά στη Λαμία, ως γενέτειρας του. Ήταν εγγονός ενός ντόπιου Κλέφτη, του Νικόλαου Γραμματικού, ο οποίος σκοτώθηκε σε μάχη με τους Τούρκους. Η μοίρα όμως ήταν σκληρή με την οικογένεια του. Οι Τούρκοι συνέλαβαν τον πατέρα του να εφοδιάζει τους ξεσηκωμένους Κλέφτες με τρόφιμα και τον οδήγησαν τόσο αυτόν όσο κι έναν εκ των αδερφών του Διάκου, τον Απόστολο, στο Παντρατζίκι την σημερινή Υπάτη Φθιώτιδος, όπου τους κρέμασαν. Η μάνα του Διάκου, τότε πήγε το 12χρονο παιδί της και το εμπιστεύτηκε στους καλόγερους του μοναστηριού του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου κοντά στην Αρτοτίνα. Εκεί ο Διάκος διδάσκεται από κάποιον μοναχό την Οκτώηχο και το Ψαλτήρι της εκκλησίας. Χειροτονήθηκε μοναχός σε ηλικία δεκαεπτά ετών με το ιερατικό όνομα «Άνθιμος» και κράτησε από τότε για επίθετό του τον ιερατικό του βαθμό (Διάκος).
Το ίδιο χρονικό διάστημα ο στρατηγός Χουρσίτ πασάς, με όλο το στρατό του βρισκόταν σε πόλεμο με τον αντάρτη του σουλτάνου Αλή Πασά των Ιωαννίνων, Αυτός άλλωστε ήταν και ο λόγος που η Επανάσταση ξεκίνησε από την Πελοπόννησο. Με διαταγή του Σουλτάνου ο Χουρσίτ έστειλε, δύο από τους ικανότερους αξιωματικούς του απ' τη Θεσσαλία, τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιοσέ-Μεχμέτ πασά, επικεφαλής 8.000 πεζών και 1.000 ιππέων Τούρκων με διαταγή να καταστείλουν την επανάσταση στη Ρούμελη και μετά να προχωρήσουν στην Πελοπόννησο και να σταματήσουν την πολιορκία της Τριπολιτσάς
Ο Διάκος και το απόσπασμα του, που ενισχύθηκαν από τους μαχητές Πανουργιά και Δυοβουνιώτη, αποφάσισαν να αποκόψουν την τούρκικη προέλαση στη Ρούμελη με την λήψη αμυντικών θέσεων κοντά στις Θερμοπύλες. Η ελληνική δύναμη των 1.500 ανδρών χωρίστηκε σε τρία τμήματα και ο Διάκος κατέλαβε τη γέφυρα της Αλαμάνας του Σπερχειού ποταμού κοντά στη Λαμία. Η κύρια τούρκικη δύναμη επιτέθηκε στο Διάκο Διάκο. Η Μάχη εξελίχθηκε πολύνεκρη για τους Έλληνες και τους συμπολεμιστές του Αθανασίου.
Ο γενναίος πολέμαρχος προσπαθούσε στη μάχη να δώσει θάρρος στους συμπολεμιστές του με τα εξής λόγια: "Καρδιά, παιδιά μου, φώναξε, μη φοβηθείτε. Ανδρεία, ωσάν Έλληνες, ωσάν Γραικοί σταθείτε». Η άλλη επιτέθηκε στο Δυοβουνιώτη, του οποίου το απόσπασμα γρήγορα οδηγήθηκε σε οπισθοχώρηση, και η υπόλοιπη οι άντρες του Πανουργιά, υποχώρησαν όταν ο ίδιος πληγώθηκε σοβαρά, Βρήκαν την ημέρα εκείνη ηρωικό θάνατο, μεταξύ των άλλων πολεμιστών και ο επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας με τον αδερφό του Παπαγιάννη.
Ο τελικός απολογισμός της μάχης της ημέρας εκείνης, ήταν περίπου 300 Έλληνες νεκροί, πολλοί ήσαν και οι τραυματίες. ενώ ελάχιστοι Τούρκοι νεκροί. Ο Αθανάσιος Διάκος τραυματισμένος σοβαρά στον ώμο συνελήφθη από τους Τούρκους και οδηγήθηκε στον Ομέρ Βρυώνη στη Λαμία. Εκεί ο Τούρκος στρατηγός προσφέρθηκε να τον κάνει ανώτερο αξιωματικό στον οθωμανικό στρατό, αν αλλαξοπιστούσε και ασπαζόταν το Ισλάμ.
Ο Διάκος αρνήθηκε απαντώντας "Εγώ Γραικός εγεννήθηκα, Γραικός θε να αποθάνω! Ο Ομέρ Βρυώνης σεβάσθηκε αρχικά τον ήρωα και δεν άφησε να τον σκοτώσουν επί τόπου. Την επόμενη μέρα, την 24η Απριλίου, ημέρα Κυριακή και κατόπιν επίμονης απαιτήσεως του Χαλήλ μπέη, εκδόθηκε απόφαση για θανατική ποινή με ανασκολοπισμό (σούβλισμα), καθώς όπως υποστήριζε, ο Διάκος είχε σκοτώσει πολλούς Τούρκους και θα έπρεπε να τιμωρηθεί παραδειγματικά.
Η μάχη της Αλαμάνας είχε διπλή σημασία για την Επανάσταση. Μία ήταν ο συμβολισμός της συμμετοχής της Φθιώτιδας στην Ελληνική Επανάσταση. Ενώ η άλλη, όπως και η μάχη της Γραβιάς και των Βασιλικών θα καθυστερούσαν Τούρκους για να δώσουν χρόνο στην πολιορκία και την άλωση της Τρίπολης. Σχέδιο του Κολοκοτρώνη που πέτυχε. Η φοβερή αυτή θανατική ποινή εκτελέστηκε στο Ζητούνι (Λαμία) στις 24 Απριλίου, την επομένη της μάχης στην Αλαμάνα. Μετά τον θάνατό του, οι Τούρκοι πέταξαν το λείψανό του σε κοντινό χαντάκι. Οι Χριστιανοί, όμως, βγήκαν κρυφά τη νύχτα και έθαψαν το σώμα του, στον χώρο που αρχίζει σήμερα η οδός Ησαϊα. Σήμερα στην πλατεία της Λαμίας στέκεται το άγαλμά του να θυμίζει σε όλους τη θυσία του. Γη ηρώων όλη η Ελλάδα. Η τοποθεσία της μάχης δεν απέχει πολύ από τις Θερμοπύλες.
Με τη θυσία του ο Διάκος αναδείχτηκε ο Λεωνίδας της Αλαμάνας του 1821
Πηγές: «Οι αθέατες όψεις» 1821.σελ74-«Ιστορία της Ελλ. Επανάστασης»τ.Α. Σπ. Τρικούπης.-Σαράντος Καργάκος «Η Ελλ. Επανάσταση» τ.Β’σελ.120-Εγκ.Πάπυρος-Λαρούς Βριτάνικα τ.6 σελ.84 –Στρατιωτική Επιθεώρηση Μάρτιος-Απρίλιος 202 σελ.54-67.
