Της Ιωάννας Βαλδήρ
Η χώρα δεν κινδυνεύει από το τι τρώμε, κινδυνεύει από το τι καταπίνουμε αμάσητο.
Στον δημόσιο λόγο έχει αρχίσει να κυριαρχεί μια παράξενη ευκολία, η μετατροπή της πιο απλής καθημερινής επιλογής σε πολιτικό στίγμα. Φτάσαμε στο σημείο να θεωρείται η παμφαγία πολιτικό φρόνημα και η χορτοφαγία ηθικό παράσημο. Αν τρως μπριζόλα, είσαι ύποπτος. Αν τρως φακές, είσαι προοδευτικός. Αν τρως και τα δύο, μάλλον χρειάζεσαι καθοδήγηση από κάποιον που αυτοχρίστηκε κριτής της καθημερινότητάς σου.
Οι πρόσφατες δηλώσεις που συνέδεσαν την παμφαγία με τάσεις σκληρής δεξιάς και τη χορτοφαγία με κάποιο υποτιθέμενο ηθικό ύψος αποτελούν το τέλειο δείγμα αυτής της λογικής, εύκολες ταμπέλες, μηδενική τεκμηρίωση, άφθονη αυτοπεποίθηση. Μια ρητορική που δεν αναλύει τίποτα, αλλά νιώθει ότι τα έχει αναλύσει όλα. Η λογική απουσιάζει. Η ουσία εξαφανίζεται. Το μόνο που μένει είναι ο θόρυβος.
Η διατροφή δεν είναι πολιτική ιδεολογία. Αν ήταν, τότε ο Χίτλερ ναι, ο Χίτλερ, ο ιστορικά τεκμηριωμένος χορτοφάγος θα έπρεπε να θεωρείται πρόδρομος της οικολογικής ηθικής. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν το πιστεύει αυτό. Αλλά το να το υπενθυμίσεις σήμερα θεωρείται «αναθεώρηση», όχι επειδή είναι ανακριβές, αλλά επειδή χαλάει το αφήγημα. Και όταν το αφήγημα κινδυνεύει, η πραγματικότητα πρέπει να λυγίσει. Η υπεραπλούστευση γίνεται κανόνας και η ανοησία αποκτά κύρος.
Κανείς δεν θα φανταζόταν ότι μια μέρα η εξουσία θα περνούσε από τα υπουργεία στα πιάτα. Κι όμως, να ’μαστε, άλλοι κυβερνούν με νόμους, κι άλλοι με θερμίδες. Η πολιτική έγινε οδηγός διατροφής και ο τρόπος ζωής κομματική ταυτότητα. Και κάπου ανάμεσα σε πρωτεΐνες, βιταμίνες και ηθικά κριτήρια, η σκέψη εξαφανίζεται σαν να μην υπήρξε ποτέ.
Η Ιστορία όμως δεν λειτουργεί με επιλογή «διαγραφή». Δεν μπορείς να σβήσεις ό,τι δεν σου ταιριάζει επειδή χαλάει την αισθητική σου. Δεν γίνεται να υποστηρίζεις ότι «η διατροφή δεν έχει καμία σχέση με αυταρχισμό» και ταυτόχρονα να αγνοείς ιστορικές πηγές που καταγράφουν εμμονές και συμβολισμούς γύρω από το φαγητό σε καθεστώτα που μόνο ανθρωπιστικά δεν ήταν. Όχι, αυτό δεν σημαίνει ότι η χορτοφαγία είναι αυταρχισμός. Σημαίνει όμως ότι η πραγματικότητα δεν προσαρμόζεται για να χωρέσει σε πολιτικό σύνθημα.
Και σήμερα, ένα κομμάτι της ιδεολογικής Αριστεράς κάνει ακριβώς αυτό: δεν ερμηνεύει τον κόσμο, τον απλοποιεί. Δεν επιχειρηματολογεί, στιγματίζει. Δεν συζητά, κατασκευάζει εχθρούς. Η σοβαρή πολιτική ανάλυση απαιτεί διάκριση πεδίων, ιστορική γνώση, εννοιολογική ακρίβεια και το πιο σπάνιο διάθεση να σκεφτείς πριν μιλήσεις. Αυτά όμως δεν προσφέρουν εντυπώσεις, ούτε εύκολους στόχους, ούτε ηθικό μεγαλείο στο λεπτό.
Η Ιστορία είναι ξεροκέφαλη. Δεν προσαρμόζεται για να μας βολέψει. Δεν σβήνει επειδή μας χαλάει το αφήγημα. Και σίγουρα δεν χρησιμοποιείται ως φόβητρο τη μία μέρα και ως «ψευδολόγημα» την επόμενη.
Ο φασισμός δεν γεννιέται από το τι τρώμε. Γεννιέται από το πώς σκεφτόμαστε. Και κυρίως από το πότε σταματάμε να σκεφτόμαστε. Ο Όργουελ είχε προειδοποιήσει ότι η γλώσσα μπορεί να γίνει εργαλείο χειραγώγησης. Σήμερα, η γλώσσα γίνεται πολτός. Ανακατεύεις λίγο ηθική, λίγο τρόπο ζωής, λίγο πολιτική και σερβίρεις κάτι που μοιάζει σοβαρό αλλά δεν έχει καμία θρεπτική αξία. Η καθημερινότητα μετατρέπεται σε πολιτική δήλωση και η διαφωνία σε ηθικό ελάττωμα. Έτσι, αντί για πολιτική ανάλυση, καταλήγουμε σε πολιτική αρωματοθεραπεία.
Τι μας θυμίζει η πολιτική εμπειρία; ‘Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε ηθικολογία, το αποτέλεσμα είναι πάντα η πόλωση. Σήμερα, αυτή η πόλωση παίρνει τη μορφή «διατροφικού τεστ». Δεν συζητάμε πια. Δεν διαφωνούμε. Δεν επιχειρηματολογούμε.
Κάποτε η πολιτική στην Ελλάδα είχε έναν βασικό κανόνα, πριν μιλήσεις, σκέψου. Πριν καταγγείλεις, διάβασε. Πριν βγάλεις συμπέρασμα, κοίτα την πραγματικότητα. Σήμερα, αυτός ο κανόνας μοιάζει να έχει αντικατασταθεί από το «ό,τι μου κατέβει, αρκεί να ακούγεται ηθικό».
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλους ιεροεξεταστές της καθημερινότητας. Χρειάζεται ανθρώπους που ξέρουν να σκέφτονται πριν μιλήσουν και να μιλούν χωρίς να διχάζουν. Γιατί, στο τέλος, η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από το τι τρώμε. Κινδυνεύει από το πότε σταματάμε να σκεφτόμαστε.
Και αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε ζωντανό, είναι εκείνη η παλιά πράσινη σοφία που έλεγε: «Η πολιτική είναι για να προχωράμε, όχι για να χωριζόμαστε.»
